Han fiska sild og fotograferte

Anders Vaage var med "Stordøy" både på storsildfisket
og på islandsfisket. Dette bildet av frå 1950 limte han inn
i albumet sitt. 

Då unge Anders Vaage hadde vore med på å gjera opp bruk og båt etter vintersildfisket i 1950 og islandsfisket i 1953, gjekk han første til Erfjord Sparebank med pengane han hadde tjent på fisket. Deretter leverte han inn filmane han  hadde hatt med seg på turen og fekk dei framkalla. Til slutt tok han fram fotoalbumen og limte bildene inn og skreiv under navna på dei som var med.

Ein fantastisk interessant album for ein som vil sjå for seg livet på "Stordøy" på fiskefeltet. Den unge erfjordbuen hadde tydelegvis skaffa seg eit godt kamera og lært seg å bruka det. Hatten av for Anders Vaage som var sildefiskar i sin ungdom på 1950-talet. Seinare var han landhandlar og postopnar i Hålandsosen i mange år. Sin siste runde i arbeidslivet kjørte han som landpostbod i Erfjord fram til 1990 då han blei pensjonist. Anders Vaage døde i 1994, 71 år gammal.

"Stordøy" på veg til Florø vinteren 1950. Foto: Anders Vaage.

Dottera Anna som bur på Sand, har arva den gamle albumen etter faren. Den fekk Terje Bråtveit i Suldal sogelag låna og skanna. Både Bråtveiten og eg var imponerte av bilda.

Den gamle fiskebåten frå Erfjord med ei fortid både som tysk, engelsk og haugesundsk, blei oppgradert og fornya i etterkrigstida. Etter det som eg har forstått, blei "Stordøy" forlengd i 1949 og i 1951 blei dampmaskinen erstatta med ein ny, dansk dieselmotor på 340 hestekrefter.

Anders Vaage var med på storsildfisket vinteren 1950. Han har fotografert dampsnurparen, fullasta med sild i Haugesund.

"Stordøy" med full last med storsild  i Haugesund vinteren 1950. Foto: Anders Vaage.

Sommaren 1953 var Anders Vaage med "Stordøy" på islandsfisket. Ved å studera desse bilda fann eg tre fiskarkameratar som stadig er friske og raske og kunne fortelja om sine opplevingar på Island: Torstein Stensland, Trygve Høivik og Nils Helgeland.

Torstein Stensland på landlov på Island.

Torstein Stensland fylte 16 år den fyrste sommaren han var med til Island i 1951. Då han drog vestover sommaren 1953, hadde han skaffa seg ein heil del erfaring som fiskar. Dessutan hadde han vore på opptaksprøve på landsgymnaset på Bryne sommaren før og hadde sikta seg inn på å ta student-eksamen med tida.

Men det tok litt tid å gjera seg ferdig på Bryne. Ikkje så rart det. Som islandsfiskar kom han vekevis for seint etter sommarferiane. "Stordøy" var ikkje tilbake i Erfjord før langt ut i september. Bryne-eleven kunne ikkje stikka av før sildetønnene var leverte og han hadde fått oppgjeret for turen. Han trong pengene for å skula seg. Derfor valde han å gå om igjen andre året på gymnaset for å ta igjen ein del av det han hadde mista på grunn av sein skulestart om haustane.

Nå i sommar fyller Torstein Stensland 82 år. Han har med glede fortalt meg om "Stordøy" og islandsfisket.

Trygve Høivik med dikselen framføre seg på tønnelokket.

Trygve Høivik frå Israelsneset i Sandsfjorden har nå vore høgt og lågt i meir enn 90 år. Han dukka opp i fotoalbumen til Anders Vaage. Sin fiskarkarriere starta han som kokk på "Forglem-migei" ein vinter etter krigen. Poteter kunne han koka og var freidig nok til spørja andre til råds dersom koke-oppgåvene gjekk utover hans kunnskaper og kompetanse. Han reid stormen av då han var med "Forglem-migei" på bommen som det heitte på fiskarfagspråket i den tida..

På Israelsneset dreiv dei med bøkring i stor stil. Dei leverte tønner i alle variantar. Trygve kunne handtera dikselen då han kom om bord i "Stordøy". Det er dokumentert i fotoalbummen.

Forresten ikkje så rart kanskje at det var bilde av Høiviken her. Fotografen blei gift med søstera hans, Haldis. I alt hadde han tre søstre som blei gifte i Erfjord.

Eg var på besøk hjå Trygve og kona hans, Valborg, før eg begynte å skriva desse  "Stordøy"-bloggane. Valborg kjem frå Erfjord. Dei to hadde mykje å fortelja.

Nils Helgeland og Anders Vaage på veg heim frå Island september 1953.

Nils Helgeland var ein av min barndomsheltar. Han dukka opp i Hjelmeland i slutten av 1950-åra som maskinentreprenør.

Meinar bestemt at han hadde ein blå Fordson Major traktor med ein gul gravemaskin på akterenden. Han grov opp veiter og husgrunnar.

Avtroppande skytebas Nils Helgeland.i 2008.
 Foto:Tor Inge Jøssang

Erfjordbuen bygde seg hus på Hjelmeland tvers over den nåverande bensinsstasjonen. Eg hugsar til og med kva privatbil han hadde: Ein blå Vauxhall Victor. 1958-modell?

Etter ein del år som hjelmelandsbu, flytta Nils Helgeland og kona til Jørpeland der dei framleis bur.

19. februar 2008 dukkar Nils Helgeland opp i hovedoppslag på Ryfylkesida til Aftenbladet. Då har 81-åringen bestemt seg for å slutta som skytebas!

Dei gamle islandsfiskarane har vore brukande til litt av kvart.

- Eg starta fiskarkarrieren min som 14-åring på brislingfiske om bord i "Forglem-migei" i 1941. Me var i Hardanger og fiska. Eit svært tysk krigsskip låg for anker utanfor Stord, kan eg hugsa. Eg var to år på islandsfiske om bord i "Stordøy". Der var eg sildesaltar. Dei to siste åra på vintersildfisket var eg lettbåt-roar. Det var eg som rodde basen, fortel Nils Helgeland på telefonen frå Jørpeland.

Kven stal nødprovianten på "Stordøy"?

Johan Knutsvik var ein røynd fiskar med robust mage.
Her bøter han garn. Bildet teke på  Island i 1953
av Anders Vaage.

Berre smular var igjen av nødprovianten då "Stordøy" var vel heime igjen etter dei åtte vekene på islandsfisket sommaren 1951. Skipper Erling Bøen trudde ikkje det han såg då han såg over livbåtane i slutten av september.

Skipperen var ein ryddig type. Han hadde personleg sytt for at grov, heimelaga byggkavring var plassert boksar i båtane slik at folk hadde mat dersom det aller verste skulle henda. Ikkje nokon festmat akkurat, men solid nok til å overleva på viss ein kom i havsnaud.

Eg veit ikkje om Erling Bøen nokon gong fekk greie på kor kavringane tok vegen, men nå har eg fått svaret. Og eg garanterer at dette korkje er "fake news" eller alternative fakta som er blitt så vanleg i dag.

Kokk Torkel Egeland. Bilde:
Anders Vaage.

Torkel Egeland var kokk på "Stordøy" i 1951. Han skulle halda 11 mannfolk gode og mette og fornøgde den tida dei var langt til havs, borte frå koner og ungar og den daglege dont. Her var det lange dagar, hardt arbeid og mykje frisk og til dels fuktig luft. Måltida blei dermed dagens høgdepunkt. Då skulle karane få kveik og nye krefter til dei tørna ut igjen til meir slit.

I 1951 hadde vaksne mannfolk utvikla hardføre magar. Dei hadde greidd seg gjennom lange krigsår og magre etterkrigsår på enkel kost. Søtsaker var omtrent ikkje å oppdriva på den tida. Islandsfiskarar på landlov langt vest i havet, hamstra sukker og risengryn til å ta med heim til kone og ungar. Sukkerrasjoneringa blei ikkje oppheva her i landet før i 1952.

Med denne bakgrunnen ville kokk Egeland gleda skipskameratane med brød som var lett å fortæra. Han tok berre med kvitt, fint mjøl og serverte fint brød med rosiner kvar einaste dag. Dei vaksne karane var svært godt fornøgde med brødet. Dei åt godt og let vel.

"Stordøy"-fiskarane eit sjeldent solgøtt på fiskefeltet utanfor Island. Framme frå venstre: Anders Vaage og Torstein Stensland. Bak: Kolle Eskedal, Trygve Høivik, Norman Drivenes, Torkel Egeland, Erling Bøen, Johan Knutsvik,
Nils Helgeland og Osmund Torp. Bildet frå Anders Vaage sin samling frå 1953.

- Men eg blei heilt galen i magen, fortel Torstein Stensland nå i dag.

Torstein var berre 15 år då "Stordøy" gjekk til Island den sommaren. Han var konfirmert i kyrkja i Hålandsosen ein søndag hausten 1949 og hadde ingen ferdig utvikla, hardfør fiskarmage.

På landlov i Seydisfjord på Island kjøpte han brød.

Brødet frå Seydisfjord fall ikkje i smak.

- Det var svart og sleipt og heilt uvant. Eg orka ikkje å eta dette, seier Torstein.

Til slutt tok han den litt eldre Øystein Førre til sides og la fram problema sine for han. Den unge jøsnesbuen visste råd.

- Pass på når du er på vakt på nettene og ingen ser deg. Då skal du gå i livbåten og finna nødproviant-lageret. Her er det fullt av grov byggkavring. Prøv om dei ikkje vil hjelpa deg til å få orden på magen, sa Øystein Førre som seinare blei kaptein i utanriksfart og eit kjent navn i shippingmiljøet i Stavanger.

Kavringen hjelpte på magesjauen. Men unggutten forsynte seg jamt og trutt. Det var ikkje meir kavring igjen då "Stordøy" kom heim til Erfjord igjen.

- Skipper Erling Bøen undra seg fælt over dei tomme boksane der kavringen var plassert. Eg våga aldri å tilstå tjuveriet, seier Torstein Stensland i dag.

Om skipperen nokon gong fekk vita kor kavringen tok vegen, har eg ikkje funne ut. Men nå skulle vel alle andre vera orientert.

Eg bloggar vidare om "Stordøy" om nokre dagar. Hald ut!

Fyrstereisgutten styrte "Stordøy" til kai på Erøy

Søkklasta "Stordøy"i 1954. Dette bildet er teke i Florø under vintersildfisket.
Bildet tilhøyrer Ryfylkemuseet.

Skipperen, Erling Bøen, reiste seg frå krakken i styrehuset og drog i skipsfløyta så det kunne høyrast i heile Erfjord.  Deretter drog han i hendelen for å sakta på farten på "Stordøy" som låg i sving inn mot den faste liggjeplassen i Erøyvik. Det hadde ikkje vore nødvendig å blåsa i fløyta. Heila Erfjord var på beina og var møtt fram i Erøyvik. Kunne tru det skulle vera sjøsetjing på Varven.

Men nei. Det var "Stordøy" som kom tilbake frå sin første tur til Island som Erfjord-båt og motorskip søndag 9. september 1951. Folk var forvetne og ville snakka med kjenningane som kom heim. - Koss gjekk det? Blei det mykje sild?

Skipperen snudde seg brått mot yngstemann om bord, 15-årige Torstein Stensland. Han smilte. - Nå styrer du inn til land og manøvrer og styrer med fortøying. Eg står bak deg, klar til hjelp viss det blir problem.

Det sto i Aftenbladet, sjølvsagt, at "Stordøy" var kommen vel heim
til Erfjord igjen. 

- Der sto kameratane mine på land og såg at eg skipra "Stordøy" til kai etter åtte veker på islandsfiske. Eg dirigerte då fiskarkameratane sørga for å få tauene i land og setja fast. Eit stort øyeblikk som eg aldri vil gløyma, seier Torstein Stensland i dag.

Sommaren 1951 representerte det store skiftet både for den 55 år gamle snurparen"Stordøy" og Torstein Stensland som fylte 16 år på Island. Fyrst var han med til Flekkefjord der den gamle dampmaskinen blei riven ut. Deretter blei "Stordøy" taua til Fredrikshavn i Danmark der den nye dieselmotoren blei sett på plass. Ein flunkande ny Alpha på 340 hestar skulle nå sørga for framdrifta om bord.

Søster til Torstein på besøk om bord før "Stordøy" gjekk til Island i 1953. Framme frå venstre: Torstein, Anders Vaage, Astrid Stensland, Trygve Høivik. Bak: Torkel Egeland, Nils Helgeland, Normann Blenes, Johan Knutsvik og Kolle Gjerdahaugen (Kornelius Eskedal). Bildet tilhøyrer Anna Vaage.

Deretter gjekk erfjordbuane heim til Erfjord og rusta ut "Stordøy" til sildefisket rundt Island. 80 garn og 1100 tomtønner i rommet og på galgedekket bak styrehuset, var berre litt av det dei 11 om bord skulle ha med seg på turen. Tenk kva dei trong av proviant til en slik tur som kunne vara i mange veker før dei hadde last og kunne dra heim. "Stordøy" låg nesten like lågt i sjøen då ho gjekk til Island som då ho kom heim igjen.

Du kan seia mykje om erfjordbuar og mange gjer sikkert det, men det ville vera feil å kalla dei for røynde havfiskarar, etter gammalt. Dei hadde fiska brisling i fjordane og sild på norskekysten. Men dei hadde aldri drege av garde til havs, hundrevis av nautiske mil for å fiska. For å bøta på manglande erfaring hadde dei hyrt karmøybuen Knut Svendsen som skipper på fyrste turen. Dessutan hadde dei med strilen Normann Bleness frå Bekkjarvik som bestmann. Oskar Drivenes, Bekkjarvik, var også med på "Stordøy" i 1951.

Klokka halv fire om morgonen tørna fiskarane ut om morgonen. Dei fekk tid til ein kopp kaffi før dei starta arbeidet med å trekkja garna. I halv åtte-tida var garna om bord. Då var det tid for frokost.

Då maten var fortært, skulle garna gjerast opp slik at dei var klar til å gå i sjøen kommande natt.

Lange dagar på islandsfiske. Her blir silda gjort opp, salta, krydra og lagti tønner. Bildet teke av Anders Vaage i 1953.

Så sto sildefangsten for tur. Trente fiskarnevar gjorde sildene håvelause og fri for innvollar. Deretter blei silda salta eller krydra og lagt i tønner. 1100 tønner skulle fyllast med sild før "Stordøy" kunne setja kursen heim igjen.

Dei av fiskarane som hadde koner og ungar og andre plikter heime, var dei som talde og heldt mest greie på kor mange tomtønner som var igjen. Ingen var ivrigare enn dei på å komma seg heim igjen.


MEN SLAPP AV. Det er mange bloggar igjen før "Stordøy" dreg heim igjen frå Island. Ikkje gå glipp av den neste bloggen om to-tre dagar.

Min facebook-venn Jan Høie skreiv denne kommentaren på fb. Han voks opp som fiskarson på Kvitsøy og har meir greie på ekta fiskerier enn det eg nokon gong har hatt. Eg limer den inn her slik at alle kan få meir å tenkja på:

Islandsfisket, ja.

 Hugsar at eg som gutunge var mektig imponert av alle tønnene ombord i fartya som skulle av stad. Og synet av salta islandssild. Det var sais det. Trur denne silda også gjekk til produksjon av kryddersild.

 Å dra garn (ikkje trekkje) med handamakt fulle av sild var tungt arbeid. Verst var det om det var stilt. Då kunne ein ikkje bruke sjøgangen til å lette draginga. Teknikken var å vente til fartyet gjekk "ned". Då blei det slakk i garnet og ein måtte vere raske å hale inn slakken, feste garnet på rekka og vente til fartyet gjekk oppatt. Dette har eg vore med på når me drog tråla ombord. Nå er kraftblokk og liknande standard sjølv for ein amatør.

  

Konfirmanten var kokk, rustpikkar og malar på "Stordøy"

- Eg blei hyrt inn som kokk og rustbankar  på "Stordøy" i 1949, fortel Torstein
Stensland som fekk eit langvarig forhold til dette fartyet.

14 år gamle Torstein Stensland innleidde i 1949 eit langt forhold med den mykje eldre "Stordøy".  Unggutten heldt det gåande med snurparen frå Erfjord kvar einaste sommar fram til hausten 1956. Ei blanding av eventyrlyst og behov for pengar drog unge Torstein frå skulepulten til skipsdekket kvar einaste vår og sommar.

Her er Torstein Stensland med på islandsfiske
som 17-åring. Bildet tilhøyrer Anna Vaage. 

I 1947 kjøpte Edvard Bøen saman med sønnene Erling og Bjørn frå Erfjord det dampdrivne  fiskefartyet "Stordøy" av skipshandlar J. Kyvik i Haugesund. Dei overtok seks ni-deler av eigarskapet. Kyvik hadde igjen tre ni-deler av båten i fleire år til.

Bøarane skulle fornya og modernisera "Stordøy" som blei bygd i Tyskland i 1896 og hadde overlevd to verdenskrigar.

Torstein Stensland var son av lærar og klokkar Albert Stensland. Dei budde på klokkargarden på Erøy, berre eit steinkast frå bryggja der "Stordøy" hadde fått fast liggeplass.

- Eg var nummer fem i ein syskenflokk på sju og alltid på utkikk etter ein jobb. Det var viktig å tjena pengar. Som 14-åring gjekk eg for presten og skulle konfirmerast til hausten. Omtrent vaksen, med andre ord. Det var ikkje nei i min munn då eg fekk tilbod om å vera med "Stordøy" til Haugesund der båten skulle på slipp og forlengjast,  fortel Torstein Stensland som blir 82 år til sommaren. Han er pensjonert lærar og busett i Stavanger.

- Min jobb var å koka, pikka rust og mala. Det blei lange dagar og mykje rust.

- Kunne du koka?

- Nei. Men sidan eg var så ung, var det ikkje alt eg kunne brukast til. Dermed sette dei meg til å koka.  Eg hadde vel spurt mor mi litt til råds før me reiste. Dessutan fekk eg med meg ein del ferdiglaga middagsmat som eg kunne varma opp. Det kom vel med. God og billeg mat var ikkje å forakta.

"Stordøy" på Haugesund Slipp i 1949. Då blei den forlengd med sju meter. Dampmaskinen sto i til 1951. Bildet tilhøyrer
Kjell B. Sønstabø. 

 "Stordøy" var forlengd med sju meter og var 38,2 meter då den blei sett på sjøen igjen frå Haugesund Slipp. Men ennå gjensto det ein god del arbeid før den framsto slik den var då den gjekk i lasterute for Stavangerske i 1960- og 1970-åra.

I 1926 kom "Lowhar" til Norge. Seks år seinare skifta
den navn til "Stordøy". Bilde: Kjell B. Sønstabø.

I 1896  var "Herbert" navnet på fiskefartyet som seinare blei til "Stordøy". Den var tysk og heimehavna var Geestemünde. I 1915 blei "Herbert" kapra i Nordsjøen av ein britisk kryssar og ført inn til Grimsby. Nå tjenestegjorde båten som minesveipar for britane med navnet "Cocksit".


Etter fyrste verdenskrig blei navnet endra til "Lowhar" og med det navnet kom den til Norge og blei registrert i Haugesund med rederiet Fagerlund og Aanensen som eigar.

Frå 1932 er det John K. Kyvik, Haugesund som er eigar. Han kjøpte "Lowhar" på tvangsauksjon og
endra navnet til "Stordøy". Fiskerinummeret var R - 130 - H.

I november 1947 går Edvard Bøen og sønnene inn som eigarar. Fiskerinummeret blir endra til R - 10 - EF.

Eg kjem med ein ny blogg om "Stordøy" ein av dei fyrste dagane. Viss nokon finn faktafeil, tek eg mot korreksjonar med takk. Det kan vera at forlengjinga av "Stordøy" skjedde eitt år seinare.







I

Då Rasmine og sønnene døypte "Bøen Senior"

Klare for å døypa "Bøen Senior". Rasmine og sønnene Magnus og
Bjødne. Foto: Harald Sem, Stavanger Aftenblad. 

Skandalen var ganske nær: "Bøen Senior" heldt på å gå på sjøen udøypt. Heldigvis gjekk det godt. Røynde fiskarar er raske på labben og sukkar ikkje med å knusa ei fin, fransk flaske mot ei skuteside når det trengs.

Alt låg til rette for ein strålande dag på Varven på Erøy. Laurdag 24. april 1965. Det nye fartyet som skulle sjøsetjast var pynta med flagg, erfjordbuane hadde funne fram sine finaste kufter og alle som kunne krypa og gå var på plass i god tid før sjøsettinga. Slik var det kvar gong når det var sjøsetting. Det var blitt ein tradisjon.

85-årige Rasmine Bøen skulle vera gudmor for den nye "Bøen Senior" som nå skulle erstatta familieskøyta "Forglemigei" som var kondemnert og senka på fleire hundre meters djup i Jøsenfjorden.

Dei fire sønnene, Ola, Magnus, Erling og Bjørn hadde fordelt rollene ved storhendinga. Magnus og Bjørn skulle assistera Rasmine på land, medan Erling, Ola og faren Edvard var klar om bord. Dei skulle vera med den nye skøyta på sjøen. Aftenbladet var på plass med sin legendariske pressefotograf Harald Sem.

I snart 20 år hadde det vore tradisjon. På Varven hadde dei si eiga bjølle som blei brukt når alt var klart til dåp og sjøsetting. Det blei heilt stilt.

Rasmine gav det nye fartyet navnet og ynskte lukke til på alle hav, men ho heldt på å bli for sein med flaska. Dei var alltid så raske når dei skulle på sjøen, dei nye båtane på Varven. Sonen Bjørn, eller Bjødne som dei sa i Erfjord, greip flaska og sendte den med full kraft etter "Bøen Senior" som var på veg mot sjøen. Puh! Alt gjekk godt.

Og så det fantastisk flotte bildet som Harald Sem tok:

"Bøen Senior" var raskaren enn Rasmine rekna med. Sonen Bjødne greip flaska og sendte den mot fartyet som var
på veg mot sjøen. Magnus støttar mora medan heile Erfjord ser sjøsettinga. Foto: Harald Sem, Stavanger Aftenblad.

I Aftenbladet sto det at dette var byggenummer fire frå Erøyvik Båtbyggeri. "Bøen Senior"var bygd for Edvard Bøen og sønner. Vidare var dt nye fartyet 65 fot langt og tonnasjen 50 tonn. Det var lugarplass til fem mann.

Etter sjøsettinga skulle det monterast maskin, ein Alpha på 220 HK. Denne skulle gi ein fart på 10 knop.

"Bøen Senior" skulle vera ferdig i midten av mai og klar til brislingfisket sommaren 1965.

Aftenbladet skreiv vidare at dette var den første sjøsetting i Suldal. Den forrige,då ferja "Suldalsporten" var ferdig, føregjekk i ferskvatn. (Den nye storkommunen Suldal vare berre fire månader gammal på dette tidspunktet.)

Og her er ordrett siste avsnitt i førstside-saka frå Aftenbladet mandag 26. april 1965: Etter sjøsettingen var en rekke innbudne gjester hos rederne og ble rikelig traktert. Det var i det hele tatt litt av en festlig dag i Erfjord.

Bøen-familien samla til skipsdåp. Fra venstre: Ola, Edvard, Magnus, Rasmine,
Erling og Bjødne. Foto: Harald Sem, Stavanger Aftenblad. 

"Bøen Senior" var med sine 65 fot det største og mest påkosta fartyet som var bygd på Varven i Erøyvik. Men akk. Det blei det siste viss me ser bort frå sjarken "Brilliant" som blei sjøsett i 1973.

Omstillingane sto i kø og venta i 1965 både i Erfjord, Suldal  kommune og resten av verda. Silda var vekk. Sildefiskeria var historie. Dei vakre skøytene frå Erfjord var ikkje etterspurte lenger.

Nå skulle fiskebåtane ha kraftblokk til å dra nota som blei plassert bak styrehuset. Det var ikkje god nok plass til den svære og tunge nota på akterenden på Erfjord-skøytene. Akterenden blei liggjande djupt i sjøen. - Dei blei ryre på rauå, blir det sagt på kvardagsleg fiskar-fagspråk.

"Bøen Senior" er det største fartyet som er sjøsett i Erfjord. Stor stas på
dåpsdagen laurdag 24. april. Foto: Harald Sem, Stavanger Aftenblad.

Både "Bøen Senior" og andre fiskefartøy frå denne tida blei seinare ombygde for å stetta krava til plass og bere-evne. Dei blei forlengde og fekk tverr akterende.

Kjell Bøen - son til Erling - fortel at dei fire brørne var usikre på framtida. Gamle "Forglemigei" var full av råte og måtte skiftast ut. Men sildefisket dabba utover på 1960-talet. Brørne diskuterte om dei skulle droppa nybygg og heller byggja om "Stordøy" til ringnottrålar. Bøarane kjøpte "Stordøy" i 1947. Sidan den tid hadde dei drive med to farty: "Forglemigei" og "Stordøy". To brør på kvar båt.

Gamle Edvard, som på denne tida var mest oppteken med å hjelpa dottera Karen å driva gard i Kilane, sto hardt på at dei måtte byggja nytt. Slik blei det.

Gamlingen, ein fargerik type ifølge Kjell, var ikkje med økonomisk i det nye fartyet, men blanda seg opp i bygginga. Han forlangde eikestevne framme og bak og trykkimpregnerte spant, mellom anna. "Bøen Senior" blei både dyr og påkosta. I Aftenbladet sto det at "Bøen Senior" var 65 fot lang. Eit oppslag i fiskebåtregisteret viser ein annan lengde: 57,4 fot.

Her blir det håva brisling i Sognefjorden. Bjødne styrer arbeidet.
Foto: Ingbjørg Bøen. 

"Bøen Senior" skulle driva med fiske på heilårsbasis, brislingfiske, sildefiske viss silda kom igjen med full tyngde. Det blei brislingfiske om somrane. Den var også på størjefiske fleire sesongar. På "Bøen Senior" var Ola skipper og Bjødne bas. Sonen til Erling, Edvard, tok fiskarfagskulen og var med på "Bøen Senior" frå han var ganske ung.

Tidlig på 1980-talet blei "Bøen Senior" seldt til Myre i Vesterålen. Blei ombygd, tverr bak.

- Eg veit ikkje om "Bøen Senior" eksisterer i dag, seier Kjell Bøen.

Fiskartradisjonane i Bøen-familien er det Einar, sonen til Bjødne, som tek seg av, Einar, med sitt eige farty "Bøen". Han har vore på sildefiske i Nord-Norge i vinter.

Tunge tak når brislingen skulle håvast opp. Frå venstre: Lars Våge, Kåre Nesvik, Edvard Bøen og to risparar frå
Stavenes i Sogn og Fjordane. Har ikkje navn på dei. Foto: Ingbjørg Bøen. 

Lite fest og basar! Mest hardt arbeid når båtar blir bygde!

Festdag og sjøsetting på Varven var sjeldne saker. Til dagleg var det hardt
arbeid og lange dagar for å verksemda til å gå. Bildet tilhøyrer Torbjørn Erøy.

Bjølleklang, skråtobakk, norske flagg, forvetne karar, kvinnfolk og skuleungar med påfølgjande festivitas var ikkje daglegdags på Varven i Erfjord. Det var berre når ein ny og staseleg båt skulle på sjøen. Kvardagane var prega av hardt arbeid tidleg og seint.

Her sto det gjerne eit halvferdig farty på slippen og tok meir og meir form etterkvart som dagane gjekk. Men kva venta? Har me ein ny båt å byggja når denne skøyta er levert?

Erfjord-skøyta "Ragnhild" var den første som blei fornya og forlengd i 1946 - 1947. Deretter sto "Alken" for tur. Den blei forlengd. Eigar var Ingvald Tednes. Han høyrde også til i nabolaget. Så blei Surnavik-skøyta sett i stand.

Erfjord-buane drog på fiske med båtane sine og mange ville studera arbeidet som var gjort på Varven. Kan dei verkeleg gjera såpass arbeid langt inne i ein fjordabotn? Hallo! Rikstelefon til Erfjord frå Skudeneshavn og Rennesøy. Kva skal dokke ha for å reparera fartyet vårt?

Kva kunne ei slik skøyte kosta? Isak Voll frå Rennesøy sa til Aftenbladet i 1960 at hans skøyte, "Peder W", kom på 180.000 kroner, fiks ferdig i 1957. 180.000 kroner i 1957 tilsvarar 2,4 millionar kroner i 2016. Berre så du vett det!

 Desse karane bygde Follnes. Mann med apehue er Follnes-mann. Framme  frå venstre: Torkel S. Erfjord, Åsvald Erfjord, Sven Erfjord, Far til Follnes, Torjus Erfjord, Laurits Erfjord. Andre rekke: Hans Erfjord, Sigve Svensen, Malenius Surnevik, Bendik Skjerahaug, Lars Solvang, Kåre Erfjord og to Follnesar til slutt. Bildet tilhøyrer Kjell B. Sønstabø.

Dei to unge mennene som hadde starta båtbyggjeriet i Erfjord, arbeidde både tidleg og seint. Dei bygde båtar ute, vinduer, dører, trapper og drivhusluker inne. Det var rekningar å betala og arbeidsfolk å halda i sving. På kveldar og netter blei det rekna og kalkulert for å finna ut kva dei skulle ha for å forlengja den båten og levera nytt styrehus til ein annan. Det var slett ikkje alltid det blei fast fisk. Minst like mange glapp. Andre kunne gjera jobben til lågare pris eller kortare tid. Dei gav inn pris då hjelmelandsbuen Mikal Viga skulle byggja ny båt, Men den glapp. "Viga" blei bygd på Lista. Slik er det å driva båtbyggjeri. Ein kan ikkje berre vinna.

- "Follnes". Det tiande fartyet som er levert av Erøyvik Båtbyggeri i Erfjord sidan starten, var innom Stavanger i går, meldte Aftenbladet, 29. november 1952. "Follnes" var bygd for Lars Folnes med postadresse Fjell pr. Bergen, Sotra med andre ord.

Byggje-arbeidet tok åtte månader og furu var byggjematerial.

"Follnes" i Vågen i Bergen. Her er den rigga som reketrålar.
 Foto: Per Alsaker.

"Follnes" var omlag 70 fot lang og ein 58 hestars Union-motor gav ein fart på åtte knop. I akterkant av styrehuset er ein bestikklugar med radiotelefon. Under er det salong for tre mann. Aktenfor kom byssa. Forut er det lugar for tre mann.

Fartyet skulle brukast til føring av sild og brisling.

Så langt Aftenbladet.

- Follnesane hadde kontakta båtbyggarane på Nordtveit i Hardanger for å få jobben gjort. Det var der Trygve Erfjord og Åsvald Erøy hadde vore for å læra båtbygging. Hardingane hadde fulle ordrebøker. Dei rådde Follnesane til å ta kontakt med oss, fortel Torkel Severin Erfjord, bror av Trygve. Torkel Severin og sambygdingen Syvert Solvang hadde også vore med til Hardanger for å læra båtbyggjarkunsten. Fleire frå Follnes-familien var også med på byggjearbeidet på Varven.

- "Follnes" var ikkje noko nybygg frå Erfjord. Historia startar i 1917. Denne båten blei bygd hjå Ottesen i Sagvåg på Stord i 1917, seier Kjell B. Sønstabø som er ein av dei som veit aller mest om eldre fiskebåtar frå Rogaland og Hordaland.

I fylgje Sønstabø sine notater var Arne B. Tonheim, Eikefjord/Kinn den fyrste eigaren. Han gav nybygget navnet "Bakken". I 1920 blei "Bakken" innført i fiskeriregisteret: SF - 57- K.

I 1925 blei navnet "Follnes" og ny eigar var Lars Olai Eriksen, Foldnes, Fjell. Fiskerinummer: H - 155 - F. I 1952 står Erling Foldnes, med fleire, som eigar.

Frå 1979 blei "Follnes" rogalending. Arne Nessa, Førresfjorden. Då sto den ikkje i fiskeriregisteret lenger.

Martin Håkonsen, Åkrehamn, overtok "Follnes" i 1981. Nytt fiskerinummer: R - 191 - K.

I 1985 blei "Follnes" kondemnert  og solgt til Havøysund patentslipp for avrigging.

"Follnes" blei brukt til føring av sild og brisling. Den var hjelper på sildefisket og på størjesløying.

Dette var alt om "Follnes". Eg er som vanleg åpen for innspel! På forhånd takk!

Då "Ragnhild" sat bom fast i fjord-isen

Båtbyggjarane på Erøy fekk problem då dei skulle sjøsetja "Ragnhild".
Skøyta sat bommande fast i isen. Dei prøvde forgjeves å sprenga råk med
dynamitt. Skøyta måtte ut for den skulle på sildefisket. Bildet tilhøyrer Torkel
Severin Erfjord.   

Skulle tjukk is på Erøyvika setja bom for unge og optimistiske båtbyggjarar i Erfjord?

Stressnivået var nok høgt og prestisjen sto på spel då det nystarta Erøyvik båtbyggeri skulle sjøsetja sitt første prosjekt vinteren 1947. Fiskeskøyta "Ragnhild" var forlengd, frå 40 til 47 fot og hadde fått nytt styrehus. Alt såg påkosta og flott ut. "Ragnhild" skulle på vintersildfisket og håva inn sild nok til at skøyte-eigarane, Bård og Ånen Fyljesvoll, kunne begynna å betala ned på sluttrekninga på den fornya skøyta si.

Erfjordbuane Trygve Erfjord og Åsvald Erøy  hadde vore i Hardanger året før og lært seg å byggja båtar. I 1946 starta dei eige firma og tok på seg arbeidet med å fornya "Ragnhild". Det hadde blitt ein strek i rekninga viss tjukk is skulle stoppa planane med å sluttføra arbeidet og gjera "Ragnhild" sjøklar til sildafisket i 1947.

Ingen problem med å få skøyta ut av slippen. Men det var ikkje råd å rikka fartyet ut gjennom isen. Dei prøvde fyrst å sprenga råk i isen med dynamitt. Det small og spruta både is og sjøvatn, Men råk blei det ikkje.

Mannen midt på bildet står med tømmersaga som blei brukt til å skjera isen opp i stykke. I bakgrunnen ser du
hesten som drog isblokkene vekk under isen. Bildet tilhøyrer Torkel Severin Erfjord.

"Ragnhild" sat bom fast i isen. 

Heile Erfjord var levande opptekne av dette. Valborg Høivik, kona til Trygve på Israelsneset, gjekk på framhaldsskule i det gamle bedehuset på Erøy, vegg i vegg med Varven. - Guttane i klassen min var mykje meir opptekne av dramaet ut på isen enn av dei boklege fag. Dei gleid på skeisene sine rundt "Ragnhild" og følgde nøye med i det som skjedde, seier Valborg.

Dei ferske båtbyggjarane kom seg ut av isklemma ved hjelp av gammeldagse tømmersager og ein hest. Fjordisen blei skoren opp i forholdsvis små isblokker. Desse drog hesten under isen slik at dei var or vegen. Sakte, men sikkert greidde dei å skjera "Ragnhild" laus frå isen. Deretter blei skøyta buksert   til Hauasundet, omtrent ved rutebåtkaien på Erøy. Der blei "Ragnhild" rigga for sildefisket.

Paul Sverre Fyljesvoll, son av Bård som åtte "Ragnhild" samen med broren Ånen, meiner at skøyta blei taua vidare til Bjørnevik på Hundvåg der den gamle Skandia-motoren på 25 hestar blei skifta ut med ein 40 hestars Union. Den hadde Bård Fyljesvoll kjøpt i Ålesund under krigen.

Dermed kom ei fornya og forlengd "Ragnhild" på sildefisket utpå vinteren i 1947.

"Ragnhild" kom til Erfjord i 1934. Den blei kondemnert og senka ytterst i
Bogsfjorden i 1966. Bildet tilhøyrer Paul Sverre Fyljesvoll. 

"Ragnhild" blei kjøpt på Sjernarøy i 1934 av Sigvald Fyljesvoll, bror av Bård og Ånen. Han lånte 4000 kroner for å få råd til å kjøpa skøyta. Det var fem Fyljesvoll-brør i alt.

I fleire år var Erfjord-skøyta på storsildfisket med garn. Seinare deltok dei i sildefisket som hjelparar for større båtar. Dei var på bommen, som det blei sagt mellom fiskarar på den tida. Då silda blei borte på 1960-talet, blei "Ragnhild" arbeidslaus. Fyljesvoll-skøyta blei kondemnert og senka ytterst i Bogsfjorden i Erfjord i 1966.

Viss nokon sit på meir opplysningar om "Ragnhild", er eg interessert i det. Eg skal lima det inn i bloggen dersom det passar inn.


Kommentarer:
 

På Facebook har det komme desse kommentarane. Tek dei med slik at dei ikkje druknar i Fb-havet:

Tor Olav Følgesvold Eg var der då dette hende, sat på sparken saman med Kjell bror min, og mor skudde. Det var ein litt ubehageleg tur, for sparken støytte borti alle isbitane som hadde fåkje ut over isen og frose fast. Dei brukta båtshakar til å skua isflaka under isen, og så var der ei sirkelsag som dei hadde snudd opp-ned som dei skar med var det snakk om. Var det den hesten drog på tru?
Det siste biletet viser kor skøyta låg til vanleg når ho kvilte - ved Neset i Vik. Oppå haugen i bakgrunne pla Ola og Olga og stundom Nils sitja med langkikkerten og sjå bortpå kaien kven som kom med båten (rutebåten, "dampen") om kveldane.

1951 trur eg det var, at me lasta huset vårt (to etasjar) bit for bit ombord på denne skøyta og frakta det til Høyland i Sandnes. Eg hugsar det som ein forferdeleg lang tur, det gjekk sikkert ikkje fort, tungt lasta som ho var.

Bjorn Nessa Det samme skjedde med skøyta til morfar en krigsvinter på Fister. " Kometen" ble skåret ut av isen fra Fistervågen til Barnevik. Som takk til bygdefolket fikk de dele en fullasta skøyte med sild da han kom hjem etter at fisket var slutt