Aske-avkoket gjorde meg til coverboy

 

Eg trur ikkje det har vore større bilde av meg på fyrste sida i Aftenbla
 enn dette. Askeavkoket gjorde underverk.

Plutseleg var eg topp-oppslag på Aftenbla! Med skoen planta på ein trestubbe på Bersagel. Det er grusomt lenge sidan. 4. april 1978. To gamle ærverdige asketre var fjerna frå ei hytte-tomt. På denne tida gjekk det ein askeavkok-feber over landet.

Mange trudde fullt og fast på at askeavkok kunne helbreda allslags alvorlege sjukdommar og kjøpte stoffet i dyre dommar.  Desse trea var rett og slett stolne av folk som skulle bruka dei til å laga avkok og tjena pengar i massevis. 

Ein bonde som budde i nabolaget, trudde det var eigarane av den ubebygde hytte-eigedomen som var i sving med å fella trea med motorsag. Men dei stilte seg heilt uforståande til dette. Då eigarane kom til Bersagel, sto berre trestubbane igjen. 

Dette var beviset på at trua på askeavkoket som vidundermedisin hadde teke heilt av. Folk gjorde seg til forbrytarar for å skaffa seg råstoff for å laga denne "medisinen".

Bonden meinte dette tjuveriet var heilt unødvendig. Der var massevis med ask i dette området. Han hadde sjøl hatt besøk av folk som spurte om dei kunne ta askegreiner og ta med heim. Det hadde dei fått og reiste glade og fornøgde heim.

Han undra seg også over at dei hadde stole gamle, svære tre. Dei andre ville ha unge, friske greiner. Forresten trong fleire av dei hjelp for å finna rette tresorten, fortalde bonden som ikkje ville ha navnet sitt i avisa. Han frykta at det kunne bli for mange aske-tiggarar viss dei visste navnet og kor han budde.

Fotografen kommanderte då meg til å stå med foten oppå trestammen då bonden trekte seg unna. Eg var jo ganske fersk i jobben på den tida og følte meg nøydd til å bli fotografert. 

Eg fekk jo eit lite sjokk då avisa kom neste dag. Der sto eg på trestubben på toppen på fyrste sida. Inne i avisa var sjølv reportasjen meir moderat plassert. Dei som laga fyrstesida den dagen må ha hatt lite utval i bilder, då dette bildet fekk så god plass. 

Mine kvinnelege kolleger mobba meg og ropte "coverboy" når dei såg meg. Men eg blei ikkje akkurat nokon kjendis på saka. Ikkje sto det navn i bildeteksten og heller ikkje på reportasjen inne i avisa. Eg trur det var Knut S. Vindfallet som tok bildet. På den tida var det mykje mindre bruk av journalist- og fotograf-navn på vanlege daglegdagse saker. 

Men saka om asketjuveriet havna både i Oslo-avisene og NRK etterpå.

Eit strev å læra seg å lesa og skriva!

 

Eg fekk minneboka som åtte-åring. På den tida var eg ikkje særleg 
kompetent på verken lesing eller skriving.

Koss i all verda kan det ha seg at det kjem så mange elendighetsmeldingar om skulen i desse dagar. Enkelte av den oppveksande slekt kan omtrent ikkje lesa når dei går ut av skulen visstnok. Eg skjønar lite og ingenting.

Eg begynte på skulen for 70 år sidan. Ein enkel landsens to-delt skule langt inne i fjordane. I småskulen gjekk fyrste, andre og tredje klasse, tysdag, torsdag og laurdag. Dei tre andre dagane var det storskulen som dreiv på. I kommunen gav oss dei skuletimane me hadde krav på i sju år. Då var det slutt. Men dei fleste av oss gjekk på framhaldsskulen det åttande året. Etter det var me vaksne og frie til å velja sjøl kva me ville gjera.

Som sjuåring kunne eg verken lesa eller skriva. Etter å ha gått eit år på skulen var det ikkje mykje eg hadde lært verken av lese eller skrivekunst. Minneboka mi viser jo korleis det sto til.

Bibelsoga var ei mara for meg.

Frå andre klasse skulle me læra oss bibelsoge utanåt. Eg kava på i timavis for å læra meg dei bibelske setningane. Mor mi hjelpte meg, men det gjekk dårligt. Då eg kom på skulen, var eg pisse-nervøse og heila overhøyringa gjekk i stå. Eg fekk leksa om igjen.

Det kom seg i åra etterpå. Eg lærte å lesa og blei vel ein slags lesehest og hadde stor glede av den enkla skuleboksamlinga. Her var det heile årgangar av Norsk Barneblad. All slags interessant for ein enkel landsens gutt. Og Aftenbla les eg kvar kveld etter at an far var ferdige med den.

Skjønnskrifta i denne boka skulle me kopiera med penn og blekk.

Så var det skrivekunsten. I den tida var det strengt forbudt med kulepenn. Me brukte pennaskaft og blekkhus og kava på med å kopiera skjønskrifta i Kleveland: Nytt system. Formskrift var også forbudt og ukjent for oss dei fyrste åra. Det var någe tull dei hadde begynt med i byn.

Det var lærarmangel i desse åra. Eg hadde ikkje mange utdanna lærarar. I femte klasse var læraren vår ein 17-åring frå Erfjord. Han hadde teke realskule-eksamen på Sand året før. Då han fekk fyrste lønna i september, reiste han til byen og kjøpte moped. Berre for å få sagt det: Han var ein flink og godt likte lærar. Seinare tok han lærarskulen og blei i dette yrket.

Men det var ein viktige ting som me både hadde med oss heimanfrå og lærte på skulen. Det var å sitja roleg og halda kjeft i timane. Slik var det då. Koss det er nå, veit eg lite og ingenting om bort sett frå all elendigheta i media.

Einaste me visste om Pisa, var at det var eit skeivt tårn der.

Ei gammal solid steinbru til 1550 kroner

 

Hauske bru blei bygd i 1905 og var i bruk til 1985.

I dag susar dei fleste bilane forbi på riksveg 13 utan å sjå til sides på den gamle steinbrua og rasteplassen på Hauskje i Hjelmeland. Men ein del turistar stoppar for å bruka toalettet og studera brua frå 1905.

Nå gjer brua nytte som ei kvileplass og turist-attraksjon. Hausken bru som ho blei kalla, var ein del av den fyrste kjørevegen mellom Årdal og Hjelmeland. Den var i bruk heilt fram til 1985. Me som er litt opp i åra har sett allslags kjørety fara over brua. I dag ser den både lita og smal ut. Kan trailerane ha kjørt der, spør du. Svaret er ja.

Frå bygginga i 1905. Det var sjefen for byggjearbeidet, amtsingeniør J.L. A. Bassøe
som tok bildet.

Eg oppdaga dette bildet av sjølve brubygginga i boka "Fotografi frå Ryfylke 1880 – 1940" som kom ut på Wigestrand forlag i 2007.

Det var sjefen til brubyggjarane, amtsingeniør J.L.A. Bassøe, som tok bildet.

Brua er ei 14 meter lang steinkvelvbru bygd av naturstein med stabbesteinar som rekkverk. Ferdig kom byggverket på 1551 kroner og 58 øre. Ganske billig når ein tenkjer på at den var i bruk i 80 år.

Ved brua hadde Hauskje-gardane både kvernhus og vaskeplass.

Rett nedanom brua hadde Hauskje-gardane kvernhus. Her hadde dei og ein vaskeplass. Ved rasteplssen var det også ein drikkestein for hestane.

Ein dag du har tid, må du stoppa og sjå på den fine brua. Det finst ei liknande bru på Mæle i Årdal ved utløpet av Riskadalsvatnet.

Flotta «Høgsfjord» blei hit og dit-ferja

Stor stas då denne nye "Høgsfjord" kom i 1978.

 

Det var stas då den flotta, nya «Høgsfjord»-ferja kom til Forsand for fyrste gong sommaren 1978. Ei moderne pendelferja med plass til 40 bilar. Kapasiteten i sambandet blei fordobla.

Ferja som snart er 50 år, har vore i fart i alle år, men fekk ikkje noko særleg langt liv på Høgsfjorden. Det viste seg snart at bilkøane hopa seg opp i helgene. Etter nokre få år måtte det setjast inn ekstra-ferjer på fredagar og søndagar.

Stavangerske kjøpte i 1989 den tidlegare «Hvalerfergen III». Denne ferja blei sett inn i Høgsfjord-sambandet med navnet «Frafjord». Den tok 60 bilar. «Høgsfjord» blei reserveferja.

I 20 år gjekk ferja på Møre med navnet "Halsa".

I 1992 var det slutt. Då mista den navnet også. Det kom ein ny «Høgsfjord». Den «gamla» blei omdøypt til «Ternøy» og gjekk nå i Midtsambandet. Der blei den ikkje populær. Det var ikkje godt nok med ein salong under dekk i den forholdsvis lange ruta mellom Stavanger og Nedstrand.

Stavangerske kvitta seg nå med ferja. Møre og Romsdal Fylkesbåtar kjøpte den og nå blei navnet «Halsa».

I 20 år, frå 1993 til 2013, gjekk ferja vår i ulike ruter på Møre.

Ikkje vanskeleg å finna historien her.

Men då var det slutt på eksilet. Nå kjøpte L. Rødne og Sønner ferja. Sidan har den gamle «Høgsfjord» farta rundt i Ryfylke igjen. Det gamle, originale navnet på skutesida er overmalt og erstatta med «Rygerfjell», men det er lett å sjå dei originale bokstavane under kvitmalinga.

I dei seinare åra har ferja gått mykje på Vassøy, men er også brukt ein god del som lasteferja til byøyane og i Homersåk-ruta. Eg reknar med at den også har vore innom i dei andre ferjerutene i Ryfylke når Norled har vore i nauå.

"Rygerfjell" i lasterute på byøyane i april 2021. Her på Hellesøy.

«Rygerfjell» er nok ikkje den eldste ferja som stadig er i bruk. Mellom dei ferjene som har gått mellom Oanes og Lauvvik dei seinare år, er nokon minst like gamle. Det finst nok andre seniorferjer også.

Foto: Arild Stangeland.

«Rygerfjell» blei bygd ved Trønderverftet i Hommelvik. Det står ein firesylindra Wichmann hovedmotor på 1200 hestar om bord.

Frå pissepotta til utedass.

- Det er mange timars arbeid å laga eit fiks ferdigt utedass, seier Bjørn Enge.

 

Ikkje innbill deg at du berre kan gå i gang å spikka og styra til du til slutt sete der med eit fiks ferdigt, gammaldags avtrede. Nei, du må begynna i det små. For eksempel med å laga ein guttunge som sit på pottå.

Eg har vore på besøk hjå ein mann som veit kva han snakkar om.

- Koss lange tid går med til å laga ein utedass?

- Det er ikkje gjort i ein fei. Du treng nok 15 timar til å gjera den fiks ferdig, seier Bjørn Enge. 79-åringen på Tasta i Stavanger har spikka trefigurar av alle slag dei siste 15 åra.

Bjørn Enge var lærar i barneskulen i Stavanger i 15 år. Då kutta han ut skulen og begynte i Norwegian Contractors. Der var han med på å byggja betongplattformer, store greier. Etter kvart kom han med i fagforeningsarbeid og blei tillitsmann på heiltid.

Trespikkaren i fullt arbeid.

Nå er han pensjonist og har treskjering og trespikking som hobby.

Den raudmalte utedassen tek seg godt ut. Dobrukaren kosar seg med døra oppe slik at han kan nyta naturen. Dersom han treng meir privatliv, kan han lukka døra og studera bilde av dei kongelege på veggen. Alle utedo skal ha eit skilderi av fint folk på veggen, må vita.

Produksjonen av dess gammaldagse toaletta har ikkje blitt så veldig stor. Han laga fyrst to heilt ferdig. Eit av desse har han sjøl. Nå har han to til på gang. Eit er bortbestilt.

- Koss mykje skal du ha for det?

Bjørn Enge blir litt usikker av slike spørsmål.

- 700 kroner bør eg minst ha viss eg skal dekka utgiftene til material og maling. Men eg må vel nøya meg med mindre enn det, seier han til slutt. For hundrelappane sit ikkje laust mellom dei som vil kjøpa den slags handarbeid.

Nesten 200 slike figurar har Bjørn Enge på lager.

Han begynte å spikka figurar av lindetre for snart 15 år sidan. Skapningane som han har skore ut er av alle slags slag . Han har vist fram skabelonane sine mange stader: Mastrahallen på Mosterøy, Jærmessa på Klepp, Kolbeinstveit i Suldal og i Tasta bydelshus.

30 - 40 har han greidd å selja, men han har bortimot 200 i skuffer og skap heime. Kva framtid blir for desse figurane er usikkert. Denne slags pynteting er ikkje på moten lenger. Rosemaling er ikkje akkurat in det heller.

- Kånå seier at den dagen me er borte, vil etterkommarane våre brenna dei opp, seier Bjørn som har hatt ein kjekk hobby.

Material av lindetre som ein brukar til denne slags handarbeid er blitt dyrt og vanskeleg å få tak. Ennå har han litt tre igjen. Men er litt usikker koss det går med spikkinga framover.

Men for meg, bloggaren, var det litt koseleg å sjå ein gammaldags do. Eg vaks opp langt ute på landet. Der var vannklosett eit framandord. Det var någe dei hadde i byen. Me gjorde vårt fornødne på trebenker med opptil fleire hål i. Der sat me og les gamle aviser til det var tid for å tørka seg. Løye å tenkja på i dag!

Pensjonistar som har slått seg på vedkløyving, har vel hatt meir avsetning på
prduksjonen sin. 

Liv Blomster starta i Mallinhuset

 

Liv Vadla Hausken og Anna Sæbø utanfor blomsterbutikken på Vågadagen i 1987.
Foto: Annmari Hassel-Sørensen.

I 17 år var ho blomsterhandlar på Hjelmeland og best kjend som Liv Blomster i heile kommunen. I dag er ho pensjonist. Men er stadig på farten og du treffer Liv Vadla Hausken som regel på elsykkel, smilande og blid, med eit HEI til alle ho møter. For ikkje mange dagar sidan sykla ho over både Ombo og Finnøy med ektemannen Olav på slep.

Det heile starta i kjellaren i Mallinhuset i 1986. Her dreiv ho forretningen sin dei to første åra.

- Ein av dei fyrste dagane i desember vil Hjelmelandsvågen få sin blomsterbutikk. Det er i alle fall planane til Liv Vadla Hausken, skreiv Bygdaposten i november 1986.

Liv hadde vore på kvinnekonferanse tidlegare på hausten. Der blei ho inspirert av Venke Linndal som dreiv ein liknande butikk på Finnøy.

Liv Blomster hadde travle dagar, men ville ikkje klaga for det. Foto: Bygdaposten.

- Det har ikkje vore lett å driva spesialbutikk i Hjelmeland, men eg kan ikkje klaga sa ho i eit intervju med Bygdaposten etter å ha seldt blomster i fem år. Fyrst to år i Mallinhuset. Deretter flytta ho opp i Gjensidige-bygget som ligg på sida av banken. Her disponerte ho 72 kvadratmeter nede mot vegen der det seinare har vore "beauty salong".

Somme var skeptiske til om det kunne vera plass for ein blomsterhandel i eit så lite samfunn. Men det gjekk godt.

- Eg er godt nøgd med desse åra. Eg kunne nok ønskt at eg kunne ha seldt meir, men eg greier meg, sa ho til lokalavisa. Det gjekk mykje blomar til spesielle høve, både glede og sorg. I løpet av desse åra tok ho også fagbrev som blomsterdekoratør.

Frå 1999 til 2003 var Liv Blomster ved ferjekaien på Sande. Her er ho saman med
 Reidun Haaland, til venstre, og Signe Haaland. Reidun jobba på butikken. Signe var
lærling. Reidun overtok som blomsterhandlar i 2003. Foto: Strandbuen.

I 1999 flytta Liv Blomster til Sandetorjå. Det var Anders Romsbotn som overtalte henne til å flytta til det nye kjøpesenteret ved ferjekaien. Her fekk ho leiga 100 kvadratmeter nede på gateplanet med fasade mot ferjekaien.

I 2003 gav ho seg som blomsterhandlar. Ho selde til Reidun Haaland som jobba på butikken.

Men ho fekk ikkje kvila lenge. Dei trong hjelp i barnehagen. Ho sa nei, men let seg overtala. Der blei ho i tre år fram til 2006.

Då fekk ho jobb på det nye hotellet på Hjelmeland. Her hadde ho ansvar for kurs- og konferansar. Seinare flytta ho over i resepsjonen der ho jobba til hotellet gjekk konkurs i 2019. 

Etter det var ho fire år på sjukeheimen. Der hender det ho er innom ennå av og til når dei er skikkeleg i nauå.

Judith dreiv "Himabakst"-kafeen i Mallinhuset

 

I frre år dreiv Judith Henanger kafeen "Himabakst" i 
Mallinhuset. Foto: Bygdaposten.

I fire år, frå 1990 til 1994, dreiv Judith Henanger kafeen "Himabakst" i kjellaren på Mallinhuset. Kor blir dei av, alle desse åra? Tenk det er over 30 år sidan!

- Det har vore mykje prøving og feiling. Med det same heldt eg på å ta livet av dei stakkarane som jobba her, men vi er fornøgde med erfaringane me har gjort så langt, sa Judith Henanger i eit intervju med Bygdaposten etter eit års drift.

Slik var fasaden då det var "Himabakst. Foto: Bygdposten.

Bakgrunnen for at ho starta kafeen var at ho laga ei prosjektoppgåve om kvinner og leiing. Etter det var det berre å setja dette ut i livet. Men det var ikkje enkelt å starta eiga bedrift. Hadde Judith visst kor krevjande det var, er det ikkje sikkert at ho hadde gjort det.

Judith satsa på tradisjonsrike bakarvarer: Syrekaka, strandsitjar, og lefse mellom anna. I tillegg laga ho pai som ikkje var ein typisk Ryfylke-rett. Paien frå Himabakst blei til og med seld i Arkaden i Stavanger.

Kaffi og drøs på "Himabakst" i 1993. Frå venstre: Kristian Hausken, Magne Meltveit, Njål
Tjeltveit, John Nessa, Jan Inge Sørbø, Berge Furre, Magnhild Meltveit Kleppa og
Åge Vallestad. Foto: Aftenbladet.

Etter eit års drift var bakeriet åpent tre dagar i veka vinterstid og full fart på sommaren. Då kom det turistar og hyttefolk i tillegg til dei faste kundene.

Tre kvinner jobba i bakeriet. I løpet av dei fire åra var det ein god del kvinner innom: Jofrid Nordbø, Anne Lise Hetland, Ingfrid Sandanger, Torill Djønne, Kari Almenningen og Gerny Langvik. Det var store utgifter til lønn. Dermed var det ikkje lett å bli rik på denne geskjeften.

Men med god støtte frå kunder, kommune og fylket var Judith godt fornøgd.

Judith Henanger dreiv ikkje berre bakeri. Ho var også biblioteksjef i Hjelmeland i mange år.

 - Det har gått litt i bølger med Himabakst, sa ho i eit intervju med Bygdaposten etter tre års drift. Mange gonger hadde ho angra på at ho starta dette prosjektet. Men så kom det fleire gode og spennande kunder som førte til at ho fatta mot igjen.

Sjøl om det var mange trufaste kunder på Himabakst, blei det ikkje noko overskot av drifta, Midt i oktober 1994 stengde kafeen dørene. Sjøl om kommunen prøvde å få andre til å driva kafeen vidare, var det ingen som tok sjansen. Judith Henanger heldt fram som biblioteksjef i kommunen. Himabakst blei berre eit koseleg minne.

Dette skiltet har Judith Henanger som eit minne om kafeen i Hjelmelandsvågen.

I dag er Judith Henanger 83 år. Ho er ei oppegåande kvinne som er å treffa på tur i Hjelmelandsvågen. Ho budde på Sand til ho var 15 år gammal. Då flytta familien til Stavanger. Seinare budde ho på Austlandet før ho kom til Hjelmeland i 1977. Ho blei biblioteksjef i 1981.

Judith Henanger er ofte å treffa i farten 
på Hjelmeland.

På den tida blei biblioteket flytta frå den gamle dokter-bustaden til det nye Gjensidige-bygget. Judith Henanger blei pensjonist i 2006.

I dag finn du biblioteket på Hjelmeland i det tidlegare handelslagsbygget i Vågen.