Dagens utfordring: Sukkerkulør!

 

Kor finne du sukkerkuløren i butikken?

- Kan du kjøra på butikken og kjøpa sukkerkulør?

Kånå mi var stressa og reiv meg ut av ein del viktig tankearbeid som eg var i sving med på mobiltelefonen.

Hu dreiv på med å laga brune saus og trudde alt var såre vel. Planen var å laga sausen heilt frå botnen. Ikkje någen lettvint påsa-saus for tida. Men der var ingen sukkerkulør.

- Eg går bort på butikken. Ikkje nødvendig å kjøra det korta stykket, sa eg. Eg samlar på skritt kvar dag så her ville eg få någen ekstra.

- Bare gå du, men skyndta deg litt, svara hu. Det kan seiast mye fint om hu som eg er gifte med. Men spesielt tålmodige er hu ikkje.

- Men kor i all vera gøyme dei sukkerkuløren, sukka eg.

- Prøv krydderhyllå, ropte kåna etter meg som var på vei ut dørå.

Eg er jo ein enkel landsens gutt (gubbe) og likar lite å spørja dei travle menneska på butikken kor eg finn ditt eller datt. For då slepper dei alt dei har i hendene og spring føre meg fram til hylla der denne varegreiå står. Kunne dei ikkje heller peika litt og styrt meg i rette retning.

Viss du ein gong har sett ein gammale sullik som vasar rundt mellom hyllene på butikken og ser fortapte ut, er det sikkert meg.

Denne dagen hadde eg bestemt for å vera ein ny og effektive versjon av meg sjøl. Raskt gjekk eg inn i butikken på utkikk etter krydderhyllå. Det er alltid lett for meg å finna øl og kjøttpålegg, men krydder er litt ukjent terreng. To-tre minutt gjekk med før eg var framme. Det tok litt tid å orientera seg. All slags rart som er kvalifisert til å kallast krydder i dag.

Trur du ikkje eg fant kuløren. Litt beskjeden sto den høgt oppe i ei hylla. Eg treiv den og gjekk raskt i kassen.

27,40 kosta dette.

Eg kunne ikkje la vera å skrøyta litt av meg sjøl til damå i kassen. Hu smilte og eg følte i grunnen at hu var litt imponerte av meg.

Deretter strauk eg på dør. Raskt og bestemt marsjerte eg rett tilbake til min bopel. Sløyfte fotgjengarfelt og gjekk på skrå over gata.

Det var så vidt eg ikkje ringte til kånå og sa at eg alt var på vei himitte.

Ho sto eg venta på meg då eg kom inn døra.

- Du var lenge, sa hu.

Elisabet bygde Mallinhuset

 

Elisabet Fevoll framføre huset som blir kalla Mallinhuset i dag.
Bildet tilhøyrer Sigbjørn Sæbø.

- Mallinhuset, seier folk idag. Ingen er i tvil om kaffor eit hus i Hjelmelandsvågen ein då snakkar om. Men det var ikkje ho som bygde det fine og innhaldsrike huset.

Det gjorde Elisabet Fevoll i 1924. Ho var enka etter Samson Fevoll. Dei hadde ein fin gard på nedre Fevoll. Det er på denne garden det er sideri i dag. Dei åtte også garden på Husstøl. Dei sat godt i det, men var barnlause.

Inngangsdøra med Elisabet sitt monogram. Døra blei fjerna på den tida
då kommunen åtte huset. Den står nå i kjellaren.

Elisabet selde begge gardane då ho blei aleine og bygde det staselege huset i Vågen. Inngangsdøra var sikkert den finaste i heile bygda og dekorert med eigaren sitt monogram: EF.

Mannen Samson var ein stillfarande mann, men Elisabet var lettliva og snill. Dei var romslege og gavmilde. Men dei hadde ein travel kvardag med to gardar og passa på.

Samson og Elisabet Fevoll til høgre. Drengen Jørgen Steinsland bak dei. Gjestene til
venstre er familien Holm frå Stavanger. Bildet som er KI-forbedra, tilhøyrer Sigbjørn Sæbø.

Heilt frå sin ungdom var ho kristen og fast gjest på bedehuset. Men ho var lettliva og hadde både skjemt og alvorsord til både unge og eldre, går det fram av 80 års-omtalen i Aftenbladet i august 1937.

Elisabet budde ikkje åleine i det store huset. Ho hadde leigebuarar. Mellom dei var elektroingeniør Olav Dale og hans familie.

Dødsannonsa i Dagbladet Rogaland.

Mallin Sæbø som var niese til Elisabet, budde ikkje der medan mostera levde. Elisabet døydde 1. april 1940 og blei gravlagd på den heilt spesielle dagen 9. april, i følge dødsannonsa i Dagbladet Rogaland.

Etter den dramatiske flaumen i november 1940, var Mallin og familien huslause. Både slaktarbutikken og bustaden deira hadde flaumen fare med. Men då sto jo huset til moster Elisabet der like heilt. Der kunne familien, mor og far pluss dei tre barna, Olav, Anna Karina og Hjalmar, flytta inn.

Her fekk dei også plass til slaktarbutikk i kjellaren. Den blei verande her i mange år etterpå.

Men Malena og Kornelius hadde skaffa seg tomt i Almenningen før krigen. Der bygde dei seinare hus som dei tok i bruk i 1947.

I 1965 overtok sonen Hjalmar huset. Då flytta Mallin tilbake til Vågen og dermed blei dette huset då til Mallinhuset for ettertida.

Mallinhuset fotografert i 2020.

Hjelmeland kommune kjøpte Mallinhuset i 1986. I 2011 kjøpte brørne Sigbjørn og Halvor Sæbø huset. Dei er barnebarna til Mallin. Halvor brukar fyrste etasje til fritidsbustad. Andre etasje er bortleigd.

Eg kjem snart med meir stoff om Mallinhuset. 

(Navnet til Elisabet Fevoll er skrive ulikt her og der. Eg har brukt varianten i bygdeboka. Eg tek gjerne mot utfyllande opplysningar. Takk til Toralf Sandø som skaffa meg stoff frå Dagbladet Rogaland.)

Nils Via Hausken har skrive følgjande kommentarer til denne bloggen:

Nils Viga Hausken

 ·

Samson Fevoll var barnebarn til Sissela Faltinsdotter Fevoll som har lagt navn til Sisselastova i Vigatunet. Ho laut flytte til Viga for å komme bort frå den vrange og gjerrige mannen sin.

Mor til Samson var allerede sinnsjuk då ho fekk Samson.

Samson hadde kun ein bror, Anders, som busette seg på Fuglastein i Jelsa og har etterkommarar.

Samson Fevoll var det ein i dag kallar investor. Han kjøpte og selde gardar og eigendommar, og hadde samarbeid med bl a min oldefar Mikal Viga som dreiv fiske i stor skala.

Svar

Del

Nils Viga Hausken

 ·

Som nevnt var Lisbet og Samson Fevoll barnlause. Men dei var rause og tok tre ungar til seg som hadde behov for ein ny heim etter at mor deira var død i 1882 og far deira ikkje evna å ta seg av dei. Desse ungane kom frå Holmen i Fundingslandvatnet

Det var Hadle Hadleson (f 1878) på fire år og Elen Pauline Kristine Hadlesdotter (f 1880) på to år. Halvsyster deira, Johanna Olsdotter (f 1870) på 12 år flytte også med.

Johanna døydde på Fevoll i 1902.

Hadle flytte som ung til byn og arbeidde seg opp innanfor teglverksindustrien i Stavanger. Han tok Holm som etternavn.

Han stifta familie og fekk mange ungar. Ein av etter kommarane hans heiter Hadle Holm. Han driv eit treningscenter i Stavanger og gjorde det stort innan boksning (trur eg det var) då han var yngre.

Oddbjørg Kleppa frå Askvik er gift med barnenarnet til Hadle Holm.

Elen Pauline Kristine, til dagleg kalla Elen, gifte seg med Jørgen Steinsland frå nabogarden i 1903.

Dei blei velsigna med mange ungar:

Borghild 1904 g Børkja

Tvillingane Ånen og Hadle i 1905 som døydde same år.

Selma Elisabet 1906

Arne 1908

Helmer 1910

Jørgine 1912 g Egeland

Agnete 1914 g Hausken

Margit 1916 g Mæland

Olav 1918

Hanna 1920 g Erland

Lisbet og Samson Fevoll gjorde det muligt for Elen og Jørgen Steinsland å kjøpe fjellgarden Gjessfjell i Årdal omkring 1910.

Elen døydde frå barneflokken sin i 1924 i ein alder av 44 år.

Jørgen døydde i 1948.

Mallin slo alarm då skulen brant

 

Mallin Sæbø oppdaga brannen på Solvang skule.

Mallin Sæbø vakna ved to-tida på natta og såg det spesielle lyset i vinduet på soverommet. Då spratt ho opp og oppdaga flammehavet som slo gjennom taket på skulen. Det var Solvang skule på Hjelmeland som brant.

Brannen fekk plasss på fyrstesida på Aftenbladet 26. februar 1958.

Mallin treiv telefonen og fekk varsla nattevakta på telefonsentralen. Dermed blei folka i brannvernet og andre bygdafolk alarmert.

Dette bildet viser Mallin Sæbø sitt hus oppe til venstre og ungdomshus og skule under.

Den raske reaksjonen til Mallin kom heilt fortjent på fyrstesidag på Aftenbladet denne dagen.

Dette var fyrste gong den nye brannsirena i Vågen og brannsprøyta blei tatt i bruk. Utstyret virka som det skulle og mannskapet gjorde godt arbeid. Sløkkje-arbeidet blei konsentrert om å berga ungdomshuset som låg vegg i vegg med skulen. Heldigvis var det vindstilt og dermed blei ungdomshuset ståande omtrent uskada etter brannen.

Brannårsaka var ukjent, men brannen oppsto visstnok midt i huset. Det elektriske anlegget var berre to år gammalt. Sjølve skulebygget var 62 år. 

Desse elevane fylte 13 år det året skulen brann.  Frå venstre: Torborg Nordbø, Tordis Kvame,
Berit Røe, Åshild Haugsland, Bjørg Jørmeland, Jorunn Øydis Gauthun, Oddvar Lura,
Arild Hansson, Arne Hauge og Per Sørhus.

Det var natt til onsdag 26. februar 1958 skulen brant. Sjølv om det ikkje blei personskade, var det ein god del utstyr av ulike slag som strauk med.

Skulekorpset sine trommer og omlag 400 kroner i kontanter strauk med. Likeeins brann mannskoret Andvake sitt orgel og eit særs verdifullt notearkiv. - Desse notene kjem koret til å sakna sårt når dei nå skal høgtida sitt 60 års-jubileum, sto det i Aftenbladet.

Speidarane sine pengar og skulen sin krinskasse strauk med. Skuleboksamlinga på 400 bøker gjekk også tapt.

Solvang skule var fire-delt og hadde 55 elevar og to lærarar, Eli Bjelland og Tor Sveinsborg. I 1960 flytta Sveinsborg til Finnøy der han var skulesjef i mange år. Eli Bjelland som var frå Hjelmelandsvågen, arbeidde i skulen i heimbygda til ho blei pensjonist.

Bedehuset blei redninga etter at skulen brann. I kvar ende av dette huset var det eit rom på 60 kvadratmeter. Desse blei nå klasserom. Dei minste gjekk i rommet nærast prestagarden. Dei store fekk rommet mot elva.

Akkurat på denne tida blei bedehuset brukt som kyrkje også ettersom kyrkjebygget var under restaurering. Sjølvsagt blei bedehuset som vanleg nytta til årsmøter, festar, offerveker, basarar, gravferder og bryllaup. Eit sjeldan godt utnytta hus med andre ord.

Hjelmeland bedehus blei bygd rett etter krigen. Det gamle strauk med i den store flaumen i 1940.

Det tok si tid å få nytt skulebygg på plass på Hjelmeland. Fyrst i 1963 kunne elevane ta i bruk den nye Solvang skule. Den fekk ikkje nokon lang historie. Den blei riven for å gi plass til hotell.

Mallin Sæbø som var nabo til skulen i 1958, flytta på sine eldre dagar ned til Vågen. Ho budde i huset som i dag blir kalla Mallinhuset. Sonen Hjalmar overtok huset i Almenningen.

(Skildringa av brannen er for det meste henta frå Aftenbladet. Eg tek med takk mot bilete av betre kvalitet.)

Kommentar på Facebook:

Jorunn Hagalid Grytten

 ·

 ·

av forfatter

Eg hugsar den morgonen i februar i1958, som om det skulle

vore i dag :

Tidleg måtte eg stå opp for å rekke tidsnok til skuledagen begynte .

Lang skuleveg og så som så med været i februar, Tok si tid for meg ,og eg venta på å bli vekt

Plutseleg ropte mor kl 7.00,bekmørkt og rufsete vær :

"Jorunn,Jorunn,du kan ikkje gå på skulen i dag .Skulen har brunne ned ...Nei å nei .eg som gledde meg kvar dag å gå på skulen !

Hundre tankar for gjennom hovudet til 5.klassejenta .

Skruskeisene mine låg i skuffa mi og dei halvferdige vottane eg heldt på med i handarbeidstimane til Eli Bjelland hadde nok

brunne opp 

Forresten, vottane var eit miserabelt prosjekt,så det gjorde ingenting om dei brann opp .For resultatet var miserabelt og mislukka der det låg i skuffa .. . Måtte sikkert ha rekt opp heile greia likevel ..

Men skeisene mine ...

Skuleåra i Bedehuset var fine, dei.

Kommunen fann løysingar ganske fort

Men lite tumleplass ute !

Artig at du blogga om denne hendinga ,Jone.

Kor blei det av Landkunna?

 

Her er Landkunne-boka mi frå folkeskulen.

Eg er så glad for at eg gjorde meg ferdig med fokeskulen før alle desse pedagogane og politikarane begynte å herja med skulesystemet vårt. Det er derfor eg klarte å komma med gjennom heile skule-systemet i 1969 og kunne krona meg med studenthua på håvet hjå fotografen i byen til slutt.

I den tida starta ein utdanninga som sju-åring. I dei innerste avkrokar vil det seia to-delt skule annankvar dag. Fyrst var det småskule, fyrste, andre og tredje klasse, deretter storskule ut sjuande. Storskulen møtte måndag, onsdag og fredag. Småskulen tysdag, torsdag og laurdag.

Vormedalen skule. Halvparten var skulestova og resten lærarbustad.

På 1950-talet blei det lærarmangel. Lærarane med utdanning kunne velja og vraka i stillingar. Dermed blei det litt varierande kvalifikasjonar på dei lærarane eg og jamaldringane mine opplevde på skulen.

Men me kom oss gjennom og lærte både det eine og det andre. Det viktigaste: Å sitja roleg og halda kjeft i timane. Viss ikkje kunne ikkje ein enkelt lærar greidd å læra frå seg dei nødvendige ting til elevar på ulike trinn i same skulestova. Me hadde respekt for lærarar og lærerinner som me sa i den tida.

Av og til tenkjer eg på kva eg lærte. Det var jo litt av kvart. Landkunna var jo eit fascinerande fag. Eg gleda meg til å begynna i storskulen for då fekk me det faget som dei kalla geografi i byen.

Rogaland-sida i Landkunna.

- Aursunden hugsar eg ennå. Du veit om den. Ikkje? Det er fjellvatnet der Glåma, Norges lengste elv, renn ut i frå og veks seg større breiare til den renn ut i havet ved Fredrikstad.

Å teikna kart og utstyra dei med navn på innsjøar og byar og fylkesnavn var ein viktig del av landkunna. Kanskje derfor det blei så lett å gå rundt og hugsa all slags løgne navn som Bandak og Totak den dag i dag.

Og i Landkunna sto der at det var 52 000 innbyggjarar i Stavanger. Må vedgå at eg aldri har fått eit oppdatert tal til å sitja. Slik blei det.

Uff! Dette blei jo eit langt epos. Berre ein opplysning til om skulegang i gamle dagar. Eg begynte på skulen i 1956 og starta i storskulen i 1959. Då var Hjelmeland ein fattig kommune. Dei nye lærebøkene som me trong i storskulen, måtte foreldrene våre skaffa viss det ikkje var eldre sysken å arva bøker av. Eg var eldst hjå oss og me måtte til byen og kjøpa lærebøker i Torgersen bokhandel i Kirkegata eller Tjørkjegadå som det blei uttalt i Vormedalen.

Skulegutten datt i døden

 

Oppslaget i avisa Stavangeren 20. desember 1939.

Den ni år gamle gutten var på veg heim til Vormeland frå skulen oppe i Vormedalen på denne desember-dagen. Det var langt, bratt og ulendt å gå heim frå hovedvegen.

Fyrst gjekk han fem kilometer nedover mot Tøtlandsvik før han skulle svinga opp i retning mot Vormeland.

Vormedalen skule.

Det var og er ein synleg veg opp den stupbratte Vormelandsbrekkå, men dei fleste lokalkjende svinga opp i retning mot Vormeland før dei kom heilt ned til Tøtlandsvik. Her går det ein snarveg som kjem inn på den "breie" vegen opp mot Vormeland. Kanskje hadde dei skikkeleg kjende ein veg som svinga opp litt tidlegare der det var stupbratt og stygge stup. Det kjenner eg ikkje til.

Som guttunge heime i Vormedalen, fortalde dei vaksne om denne ulukka. For 70 år sidan, då eg begynte på Vormedalen skule, var det stadig aktuelt å gå på skulen frå Vormeland og opp til skulen i Vormedalen. Astrid og Signe Vormeland var jamgamle med meg og gjekk den same vegen som alle andre frå Vormeland alltid hadde gått.

Johan Vormeland kom frå dette gardsbruket på Vormeland. Begge gardsbruka på 
Vormeland er fråflytta i dag.

Frå Tøtlandsvik og oppover dalen gjekk dei i lag med systrene Helga og Margrete.

Denne tragiske ulukkka var nok omtalt i avisene, men det var ikkje lett å finna. Fyrst då eg fekk vita førenavnet på gutten, kom det fram.

Dette skjedde 19. desember 1939. Ei dyster tid med den andre verdenskrigen i full gang sjøl om den ikkje var kommen til landet vårt på den tida.

Du kan svinga av frå hovudvegen her på Vigemoen og gå brekka opp mot Vormeland. 
Jøsenfjorden i bakgrunnen.

Johan Vormeland var på veg heim frå skulen. Då han ikkje kom heim som venta på ettermiddagen, blei dei vaksne bekymra og begynte å leita etter han. På det meste var 40 – 50 mann ute og leita.

Ved 11-tida på kvelden blei han funnen bevisstlaus. Han hadde gått feil og fall ned i steinur. Distriktslegen blei bodsend, men han kunne ingenting gjera. Johan Vormeland var død. Han var nummer fem av dei seks borna til Anna og Jone Vormeland.

Dødsannonsa i Dagbladet Rogaland.

Tragedien gjorde sterkt inntrykk på både unge og gamle både i Vormedalen og nabobygdene.

På den tida var det to gardsbruk i drift på Vormeland. I dag er Vormeland fråflytta.

Verda er vide, Vormedalen er vidare!

 

Her er Vormedalen. Dette er him for meg.

Alle må jo komma frå ein plass. Slik er det. Eg kjem frå Vormedalen. Så uansett kor eg vasar rundt i verda, er det Vormedalen som er hima for meg. Forresten. Viss du skal snakka dialekten korrekt slik eg lærte den, seier du dael, ikkje dalen.

Me var ikkje gamle karane då dei vaksne sa denne bygda blei kalla "perlå i Ryfylke". Når folk kom på toppen av Laugalandsbrekkå og såg bygda for fyrste gong, blei dei aldeles ovandottne av synet. Finaste dei hadde sett, kan du skjøna.

Då me vaks til og blei halvstyvingar, drog me ut og traff folk frå andre bygder. Då var det jo sakta dei som påsto at det var deiras himplass som var perlå, men det berre bles me av når me kom for oss sjøl.

Du ser fjedlå i bakgrunnen på bildet. Det er begynnelsen på Dyraheiå som strekte seg austover heilt til Setesdalen. Dei fleste mannfolka i Vormedalen hadde vore på dyrajakt ein eller fleire gonger. Og dei sprekaste hadde gått på ski til Bøkle (Bykle) på påskatur. På andre sida av Dyraheiå tok dei seg ned til garden Brotteli ved Botsvatnet. Enkelte snakka om folka i Brotteli som om dei var gamle kjente.

Eg blei ikkje någen heiakar. Då eg vaks til, var den såkalla flukta frå landsbygda i full gang. Ut å gå på skule, var parolen. Sjå på lærarane. Dei har skult seg og får betre betalt enn någen arbeidsmann, fekk me høyra.

Det blei skular og greier. I åravis. Mens kompisane mine tok til vetet og reiste på anlegg og kjørte shåvel og tjente god pengar, blei eg aldri ferdige. Og lærar blei eg ikkje. Det enda med skriving.

Eg var heilt ende etter søndagsturen. 

Bevare meg så eg har vasa meg vekk nå. Planen var å fortelja litt om den siste søndagsturen vår. Kånå ville at me skulle gå tur i Vormedael.

Bilen parkerte me ved Eigelisvinjen. Det er den krappe svingen mellom øvra og nedra Laugalandsbrekkå. Derifrå går det skogsvegar og der kunne me gå ein slags tur rundt heila Laugaland som er dei gardane som ligg i framgrunnen på bildet.

Det var lett å gå. Men det var kokande varmt. 26 grader og vindstilt. Eg fekk studert gamle og nybygde gardshus og løer. Til slutt sto me heilt ned ved sagbruket (sajå) på Laugaland. Derifrå tutla me oss oppover hovedvegen. Bedehuset låg på same plassen som før, det også.

- Dette hette Ortastøkkje, sa eg og prøvde å læra kånå navnet på utmarksteigar og snarvegar, men ho la det ikkje på seg. Ikkje Jualiå ein gong, ville ho høyra om.

Etter to timar var me framme i Eigelisvinjen igjen. Ganske trøtte. Resten av dagen brukte me til å ta oss igjen.