Flotta «Høgsfjord» blei hit og dit-ferja

Stor stas då denne nye "Høgsfjord" kom i 1978.

 

Det var stas då den flotta, nya «Høgsfjord»-ferja kom til Forsand for fyrste gong sommaren 1978. Ei moderne pendelferja med plass til 40 bilar. Kapasiteten i sambandet blei fordobla.

Ferja som snart er 50 år, har vore i fart i alle år, men fekk ikkje noko særleg langt liv på Høgsfjorden. Det viste seg snart at bilkøane hopa seg opp i helgene. Etter nokre få år måtte det setjast inn ekstra-ferjer på fredagar og søndagar.

Stavangerske kjøpte i 1989 den tidlegare «Hvalerfergen III». Denne ferja blei sett inn i Høgsfjord-sambandet med navnet «Frafjord». Den tok 60 bilar. «Høgsfjord» blei reserveferja.

I 20 år gjekk ferja på Møre med navnet "Halsa".

I 1992 var det slutt. Då mista den navnet også. Det kom ein ny «Høgsfjord». Den «gamla» blei omdøypt til «Ternøy» og gjekk nå i Midtsambandet. Der blei den ikkje populær. Det var ikkje godt nok med ein salong under dekk i den forholdsvis lange ruta mellom Stavanger og Nedstrand.

Stavangerske kvitta seg nå med ferja. Møre og Romsdal Fylkesbåtar kjøpte den og nå blei navnet «Halsa».

I 20 år, frå 1993 til 2013, gjekk ferja vår i ulike ruter på Møre.

Ikkje vanskeleg å finna historien her.

Men då var det slutt på eksilet. Nå kjøpte L. Rødne og Sønner ferja. Sidan har den gamle «Høgsfjord» farta rundt i Ryfylke igjen. Det gamle, originale navnet på skutesida er overmalt og erstatta med «Rygerfjell», men det er lett å sjå dei originale bokstavane under kvitmalinga.

I dei seinare åra har ferja gått mykje på Vassøy, men er også brukt ein god del som lasteferja til byøyane og i Homersåk-ruta. Eg reknar med at den også har vore innom i dei andre ferjerutene i Ryfylke når Norled har vore i nauå.

"Rygerfjell" i lasterute på byøyane i april 2021. Her på Hellesøy.

«Rygerfjell» er nok ikkje den eldste ferja som stadig er i bruk. Mellom dei ferjene som har gått mellom Oanes og Lauvvik dei seinare år, er nokon minst like gamle. Det finst nok andre seniorferjer også.

Foto: Arild Stangeland.

«Rygerfjell» blei bygd ved Trønderverftet i Hommelvik. Det står ein firesylindra Wichmann hovedmotor på 1200 hestar om bord.

Frå pissepotta til utedass.

- Det er mange timars arbeid å laga eit fiks ferdigt utedass, seier Bjørn Enge.

 

Ikkje innbill deg at du berre kan gå i gang å spikka og styra til du til slutt sete der med eit fiks ferdigt, gammaldags avtrede. Nei, du må begynna i det små. For eksempel med å laga ein guttunge som sit på pottå.

Eg har vore på besøk hjå ein mann som veit kva han snakkar om.

- Koss lange tid går med til å laga ein utedass?

- Det er ikkje gjort i ein fei. Du treng nok 15 timar til å gjera den fiks ferdig, seier Bjørn Enge. 79-åringen på Tasta i Stavanger har spikka trefigurar av alle slag dei siste 15 åra.

Bjørn Enge var lærar i barneskulen i Stavanger i 15 år. Då kutta han ut skulen og begynte i Norwegian Contractors. Der var han med på å byggja betongplattformer, store greier. Etter kvart kom han med i fagforeningsarbeid og blei tillitsmann på heiltid.

Trespikkaren i fullt arbeid.

Nå er han pensjonist og har treskjering og trespikking som hobby.

Den raudmalte utedassen tek seg godt ut. Dobrukaren kosar seg med døra oppe slik at han kan nyta naturen. Dersom han treng meir privatliv, kan han lukka døra og studera bilde av dei kongelege på veggen. Alle utedo skal ha eit skilderi av fint folk på veggen, må vita.

Produksjonen av dess gammaldagse toaletta har ikkje blitt så veldig stor. Han laga fyrst to heilt ferdig. Eit av desse har han sjøl. Nå har han to til på gang. Eit er bortbestilt.

- Koss mykje skal du ha for det?

Bjørn Enge blir litt usikker av slike spørsmål.

- 700 kroner bør eg minst ha viss eg skal dekka utgiftene til material og maling. Men eg må vel nøya meg med mindre enn det, seier han til slutt. For hundrelappane sit ikkje laust mellom dei som vil kjøpa den slags handarbeid.

Nesten 200 slike figurar har Bjørn Enge på lager.

Han begynte å spikka figurar av lindetre for snart 15 år sidan. Skapningane som han har skore ut er av alle slags slag . Han har vist fram skabelonane sine mange stader: Mastrahallen på Mosterøy, Jærmessa på Klepp, Kolbeinstveit i Suldal og i Tasta bydelshus.

30 - 40 har han greidd å selja, men han har bortimot 200 i skuffer og skap heime. Kva framtid blir for desse figurane er usikkert. Denne slags pynteting er ikkje på moten lenger. Rosemaling er ikkje akkurat in det heller.

- Kånå seier at den dagen me er borte, vil etterkommarane våre brenna dei opp, seier Bjørn som har hatt ein kjekk hobby.

Material av lindetre som ein brukar til denne slags handarbeid er blitt dyrt og vanskeleg å få tak. Ennå har han litt tre igjen. Men er litt usikker koss det går med spikkinga framover.

Men for meg, bloggaren, var det litt koseleg å sjå ein gammaldags do. Eg vaks opp langt ute på landet. Der var vannklosett eit framandord. Det var någe dei hadde i byen. Me gjorde vårt fornødne på trebenker med opptil fleire hål i. Der sat me og les gamle aviser til det var tid for å tørka seg. Løye å tenkja på i dag!

Pensjonistar som har slått seg på vedkløyving, har vel hatt meir avsetning på
prduksjonen sin. 

Liv Blomster starta i Mallinhuset

 

Liv Vadla Hausken og Anna Sæbø utanfor blomsterbutikken på Vågadagen i 1987.
Foto: Annmari Hassel-Sørensen.

I 17 år var ho blomsterhandlar på Hjelmeland og best kjend som Liv Blomster i heile kommunen. I dag er ho pensjonist. Men er stadig på farten og du treffer Liv Vadla Hausken som regel på elsykkel, smilande og blid, med eit HEI til alle ho møter. For ikkje mange dagar sidan sykla ho over både Ombo og Finnøy med ektemannen Olav på slep.

Det heile starta i kjellaren i Mallinhuset i 1986. Her dreiv ho forretningen sin dei to første åra.

- Ein av dei fyrste dagane i desember vil Hjelmelandsvågen få sin blomsterbutikk. Det er i alle fall planane til Liv Vadla Hausken, skreiv Bygdaposten i november 1986.

Liv hadde vore på kvinnekonferanse tidlegare på hausten. Der blei ho inspirert av Venke Linndal som dreiv ein liknande butikk på Finnøy.

Liv Blomster hadde travle dagar, men ville ikkje klaga for det. Foto: Bygdaposten.

- Det har ikkje vore lett å driva spesialbutikk i Hjelmeland, men eg kan ikkje klaga sa ho i eit intervju med Bygdaposten etter å ha seldt blomster i fem år. Fyrst to år i Mallinhuset. Deretter flytta ho opp i Gjensidige-bygget som ligg på sida av banken. Her disponerte ho 72 kvadratmeter nede mot vegen der det seinare har vore "beauty salong".

Somme var skeptiske til om det kunne vera plass for ein blomsterhandel i eit så lite samfunn. Men det gjekk godt.

- Eg er godt nøgd med desse åra. Eg kunne nok ønskt at eg kunne ha seldt meir, men eg greier meg, sa ho til lokalavisa. Det gjekk mykje blomar til spesielle høve, både glede og sorg. I løpet av desse åra tok ho også fagbrev som blomsterdekoratør.

Frå 1999 til 2003 var Liv Blomster ved ferjekaien på Sande. Her er ho saman med
 Reidun Haaland, til venstre, og Signe Haaland. Reidun jobba på butikken. Signe var
lærling. Reidun overtok som blomsterhandlar i 2003. Foto: Strandbuen.

I 1999 flytta Liv Blomster til Sandetorjå. Det var Anders Romsbotn som overtalte henne til å flytta til det nye kjøpesenteret ved ferjekaien. Her fekk ho leiga 100 kvadratmeter nede på gateplanet med fasade mot ferjekaien.

I 2003 gav ho seg som blomsterhandlar. Ho selde til Reidun Haaland som jobba på butikken.

Men ho fekk ikkje kvila lenge. Dei trong hjelp i barnehagen. Ho sa nei, men let seg overtala. Der blei ho i tre år fram til 2006.

Då fekk ho jobb på det nye hotellet på Hjelmeland. Her hadde ho ansvar for kurs- og konferansar. Seinare flytta ho over i resepsjonen der ho jobba til hotellet gjekk konkurs i 2019. 

Etter det var ho fire år på sjukeheimen. Der hender det ho er innom ennå av og til når dei er skikkeleg i nauå.

Judith dreiv "Himabakst"-kafeen i Mallinhuset

 

I frre år dreiv Judith Henanger kafeen "Himabakst" i 
Mallinhuset. Foto: Bygdaposten.

I fire år, frå 1990 til 1994, dreiv Judith Henanger kafeen "Himabakst" i kjellaren på Mallinhuset. Kor blir dei av, alle desse åra? Tenk det er over 30 år sidan!

- Det har vore mykje prøving og feiling. Med det same heldt eg på å ta livet av dei stakkarane som jobba her, men vi er fornøgde med erfaringane me har gjort så langt, sa Judith Henanger i eit intervju med Bygdaposten etter eit års drift.

Slik var fasaden då det var "Himabakst. Foto: Bygdposten.

Bakgrunnen for at ho starta kafeen var at ho laga ei prosjektoppgåve om kvinner og leiing. Etter det var det berre å setja dette ut i livet. Men det var ikkje enkelt å starta eiga bedrift. Hadde Judith visst kor krevjande det var, er det ikkje sikkert at ho hadde gjort det.

Judith satsa på tradisjonsrike bakarvarer: Syrekaka, strandsitjar, og lefse mellom anna. I tillegg laga ho pai som ikkje var ein typisk Ryfylke-rett. Paien frå Himabakst blei til og med seld i Arkaden i Stavanger.

Kaffi og drøs på "Himabakst" i 1993. Frå venstre: Kristian Hausken, Magne Meltveit, Njål
Tjeltveit, John Nessa, Jan Inge Sørbø, Berge Furre, Magnhild Meltveit Kleppa og
Åge Vallestad. Foto: Aftenbladet.

Etter eit års drift var bakeriet åpent tre dagar i veka vinterstid og full fart på sommaren. Då kom det turistar og hyttefolk i tillegg til dei faste kundene.

Tre kvinner jobba i bakeriet. I løpet av dei fire åra var det ein god del kvinner innom: Jofrid Nordbø, Anne Lise Hetland, Ingfrid Sandanger, Torill Djønne, Kari Almenningen og Gerny Langvik. Det var store utgifter til lønn. Dermed var det ikkje lett å bli rik på denne geskjeften.

Men med god støtte frå kunder, kommune og fylket var Judith godt fornøgd.

Judith Henanger dreiv ikkje berre bakeri. Ho var også biblioteksjef i Hjelmeland i mange år.

 - Det har gått litt i bølger med Himabakst, sa ho i eit intervju med Bygdaposten etter tre års drift. Mange gonger hadde ho angra på at ho starta dette prosjektet. Men så kom det fleire gode og spennande kunder som førte til at ho fatta mot igjen.

Sjøl om det var mange trufaste kunder på Himabakst, blei det ikkje noko overskot av drifta, Midt i oktober 1994 stengde kafeen dørene. Sjøl om kommunen prøvde å få andre til å driva kafeen vidare, var det ingen som tok sjansen. Judith Henanger heldt fram som biblioteksjef i kommunen. Himabakst blei berre eit koseleg minne.

Dette skiltet har Judith Henanger som eit minne om kafeen i Hjelmelandsvågen.

I dag er Judith Henanger 83 år. Ho er ei oppegåande kvinne som er å treffa på tur i Hjelmelandsvågen. Ho budde på Sand til ho var 15 år gammal. Då flytta familien til Stavanger. Seinare budde ho på Austlandet før ho kom til Hjelmeland i 1977. Ho blei biblioteksjef i 1981.

Judith Henanger er ofte å treffa i farten 
på Hjelmeland.

På den tida blei biblioteket flytta frå den gamle dokter-bustaden til det nye Gjensidige-bygget. Judith Henanger blei pensjonist i 2006.

I dag finn du biblioteket på Hjelmeland i det tidlegare handelslagsbygget i Vågen.

Forvedå reis for ein gjerrig-knark!

 

Dei 80 kronene me la igjen i plommebutikken til Jan Skaar, var einaste
utlegget på heile turen.

Ingen trur meg når eg seier at eg reiste om Finnøy og over Ombo for å sjå meg rundt i staden for å kjøra gjennom Ryfast for å  komma strake vegen til Hjelmeland. - Gjerrigknark, seier dei med ein gong. Eg gidde ikkje krangla med dei. La dei meina ka dei vil.

Desse skyene har gått litt på kryss og tvers dei siste dagane og gjort meteorologane heilt forvirra. Det er grunnen til at veret har blitt mykje finare enn meldingane.

- Ska me ta over øyane på turen innigjønå i dag, spurte eg kånå. Hu likar all slags variantar frå den vanlige tralten. Viss eg greier å halda henne i ånde med originale svingar i nærmiljøet, unngår eg alle forslaga hennar som omfattar flyreiser og mange netter på hotell. Eg er livredde for å reisa med fly og mindre og mindre begeistra for å liggja på hotell. Som gammal gubbe er eg ikkje så flink til å sova på nettene. Derfor er det kjekkast heima.

Veteranskøyta "Sigrund" ligg på Finnøy. Skulle hatt litt make-up før Tomatfestivalen.

Etter å ha studert ferjerutene, fann eg ut at det kunne passa å ta ferja frå Judaberg til Eidssund klokka 10.20. Frå Skipavik på Ombo til Hjelmeland gjekk det ferja klokka 12.35. Det var plenty med tid til å kjøra over den nest største øya i Rogaland, forsikra Jan Skaar som er i full sving med å hausta plomma akkurat nå.

Eg er jo innante og har vore ein del på Ombo. Det som slår meg er at denne øya er mykje større enn du trur. Her er det mykje plass og lite folk. Sjøl om den lokalkjende meinte me hadde god tid, tok eg ikkje tjangsen på å somla. Her gjekk det i god fart rett over øya på nylagde asfalt. 

Ventetida på Judaberg blei brukt til å studera veteran-skøyta "Sigrund". Den kunne hatt godt av litt oppskeining før Tomatfestivalen. Men det får dei på Finnøynå ta seg av.

Traff Inger Auestad Havn på ferja. Ho dreiv butikk på Nesheim på 
Sjernarøy før i tida. Aftenblad-bilde frå 2009.

På ferjå gjekk me opp i salongen. Det var jo ein altfor lange tur frå Finnøy  til Ombo. Kunne ikkje sitja og tørka i bilen. Der oppe traff me ei dama som kjende meg igjen. Det var Inger Auestad Havn som eg møtte då eg dreiv og skreiv i Aftenbla i gamle dar. Ho hadde butikken på ferjekaien på Nesheim på Sjernarøy i den tida. Nå er der verken ferja eller butikk der. Kjekt å treffa henna og få utveksla nytt frå Sjernarøy. Ikkje kvar dag me er der lenger.

På Ombo blei det berre ein kort stopp ved plommeutsalget til Jan Skaar før det bar rett av garde til ferjekaien. Plommå var forresten god den. Dei 80 kronene som me vippsa til Jan, var det einaste utlegget på heile turen.

Framme på Skipavik i god tid.

Ferja "Hydra" var sånn sirka i rute og tok oss over fjorden til Hjelmeland.

Sjøl om det var gratis å reisa med ferjene, vil eg ikkje anbefala dette som vanleg reiserute frå byen til Hjelmeland. Eg likar ikkje desse Rennfast-tunnellane i det heila tatt. Dessuten tar det ein god del lenger tid enn å reisa den vanlege vegen. Men som lysttur er det fint ein dag ein har god tid.

Malena selde melk i Mallinhuset

 

Malena Børve selde melk i Mallinhuset i 19 år.

Då Malena Børve stengte melkeutsalget i Mallinhuset i Hjelmelandsvågen etter å ha stått bak disken der i 19 år, fekk ho ein flott omtale i Aftenbladet 28. februar 1966.

Ikkje eit stort prangande oppslag, men ligavel. Notisen var plassert på den såkalla Bretten, som alle som har lese Aftenbla ei stund, hugsar veldig godt.

Notisen var ikkje stor, men fint plassert ved sida av fyrstesidesakene
som ikkje blei avslutta på fyrstesida.

Malena slutta ikkje fordi ho var lei. Men det var nye tider. Nå skulle det vera melkekartongar i butikk. Ikkje plass til ei smilande Malena som auste opp melka frå eit svært melkespann og over i det litla spannet som kunden hadde med seg.

- Det er Årdal Meieri som driv dette utsalet, og fru Børve har vore ein trugen og punktleg tenar for dei i 19 år. Ho får dei aller finaste lovord frå dei mange kundane ho har ekspedert, sto det mellom anna i Aftenbladet.

Mallinhuset i dag. Melkeutsalget var plassert i venstre delen av
kjellaren.

Kvar føremiddag kom Ragnar Larsen frå Årdal med melkebilen og lempa av dei svære melkespanna utanfor melkeutsalget i kjellaren på Mallinhuset.

Så var det Malena sitt ansvar og arbeid å få buksert dei svære spanna frå gata ned ei betongtrapp og inn bak disken i kjellaren. Ventande mannfolk hjelpte som oftast til med å få dei store spanna inn i kjellaren. Som takk blei dei ekspederte fyrst. Ein av dei var Kristoffer Veland.

25 000 liter melk i året blei det seldt her. Melk, fløyte og sure melk. I tillegg gjekk det i ost og smør som blei delt opp i passelege stykke slik kundene ville ha dei. Dei siste åra var det også iskrem-salg på sommaren.

Utsalget var åpent eit par-tre timar kvar dag. Men Malena hadde fleire oppgaver enn å forsyna folk med melk.

Kvar månad fekk ho oppgjeret som bøndene på Hjelmeland skullle ha for melka dei hadde levert til meieriet i Årdal. Dette var kontanter plassert i dei tynne oppgjerskonvoluttane som blei bruka til lønningspåsar før i tida. Ikkje bankkontoar og sjekkhefte og den slags dill-dall. Og bøndene hefta seg ikkje vekk med å passa åpningstider og den slags. Dei kom som oftast og banka på heime hjå Malena der ho budde, for å få pengene sine.

Hjelmeland Meieri strauk med i den svære flaumen i november 1940. Etter den tid gjekk melka til Årdal Meieri. Og dermed var det melk frå Årdal som blei seldt i Hjelmelandsvågen.

Eg har ikkje funne ut kva tid utsalget blei starta. Ragna Torsen sto bak disken før Malena Børve overtok. Melkeutsalget var fyrst plassert i øvre delen av kjellaren. Der blei det seinare slaktarbutikk. Då heldt Malena til i delen nærast sjøen.

Malena Børve døde i 1977. Ho blei 69 år.

(Dottera Aud og barnebarnet Bjørghild har hjelpt både med opplysningar og bilde av Malena. Viss nokon har bilde av utsalget, ville eg tatt mot det med takk.)

Dagens utfordring: Sukkerkulør!

 

Kor finne du sukkerkuløren i butikken?

- Kan du kjøra på butikken og kjøpa sukkerkulør?

Kånå mi var stressa og reiv meg ut av ein del viktig tankearbeid som eg var i sving med på mobiltelefonen.

Hu dreiv på med å laga brune saus og trudde alt var såre vel. Planen var å laga sausen heilt frå botnen. Ikkje någen lettvint påsa-saus for tida. Men der var ingen sukkerkulør.

- Eg går bort på butikken. Ikkje nødvendig å kjøra det korta stykket, sa eg. Eg samlar på skritt kvar dag så her ville eg få någen ekstra.

- Bare gå du, men skyndta deg litt, svara hu. Det kan seiast mye fint om hu som eg er gifte med. Men spesielt tålmodige er hu ikkje.

- Men kor i all vera gøyme dei sukkerkuløren, sukka eg.

- Prøv krydderhyllå, ropte kåna etter meg som var på vei ut dørå.

Eg er jo ein enkel landsens gutt (gubbe) og likar lite å spørja dei travle menneska på butikken kor eg finn ditt eller datt. For då slepper dei alt dei har i hendene og spring føre meg fram til hylla der denne varegreiå står. Kunne dei ikkje heller peika litt og styrt meg i rette retning.

Viss du ein gong har sett ein gammale sullik som vasar rundt mellom hyllene på butikken og ser fortapte ut, er det sikkert meg.

Denne dagen hadde eg bestemt for å vera ein ny og effektive versjon av meg sjøl. Raskt gjekk eg inn i butikken på utkikk etter krydderhyllå. Det er alltid lett for meg å finna øl og kjøttpålegg, men krydder er litt ukjent terreng. To-tre minutt gjekk med før eg var framme. Det tok litt tid å orientera seg. All slags rart som er kvalifisert til å kallast krydder i dag.

Trur du ikkje eg fant kuløren. Litt beskjeden sto den høgt oppe i ei hylla. Eg treiv den og gjekk raskt i kassen.

27,40 kosta dette.

Eg kunne ikkje la vera å skrøyta litt av meg sjøl til damå i kassen. Hu smilte og eg følte i grunnen at hu var litt imponerte av meg.

Deretter strauk eg på dør. Raskt og bestemt marsjerte eg rett tilbake til min bopel. Sløyfte fotgjengarfelt og gjekk på skrå over gata.

Det var så vidt eg ikkje ringte til kånå og sa at eg alt var på vei himitte.

Ho sto eg venta på meg då eg kom inn døra.

- Du var lenge, sa hu.