Den nye bispen har både DSD- og hjelmelandsbakgrunn

 

Den nye Stavanger-bispen, Tor Magne Nesvik. Foto.
Aftenbladet.

Den nye bispen, Tor Magne Nesvik, er jo ein fotball-interessert ungdom på berre 48 år, men han kan jo sikkert vera ein bra mann for det.

For oldefaren hans, Mandius Nesvik, kom frå Jøsneset i Hjelmeland og var ein legendarisk skipper i aldri så mange år på dampbåten "Hjelmeland" som gjekk i Stavangerske-ruter i Ryfylke frå 1910 til 1958. Mandius var kaptein om bord i denne båten frå 1924 til han gjekk i land som pensjonist i 1949.

Dampbåten "Hjelmeland" ved Ryfylkekaien.

Sjølv om båten hadde navnet "Hjelmeland" gjekk den sjelden til Hjelmeland. Det meste av si tid dampa den rundt i heilt andre ruter i Ryfylke. Om båten nokon gong var på Nesvik veit eg ikkje, men dette blei eit stopp for rutebåtane til Jøsenfjord Rutelag.

Kaptein Mandius Nesvik, oldefar til den nye
biskopen.

Mandius blei ein gammal mann. Han var 95 år då han gjekk ut av tida i 1982. Som pensjonist brukte han mykje tid på hytta si på Nesvik.

I nekrologen i Aftenbladet sto det at Mandius Nesvik var ein uvanlig  dyktig kaptein og en traust og staut kar. Han hadde stor tillit i selskapet og var svært godt likt av passasjerane.

Farfaren til den nye bispen, Toralv Nesvik, jobba i heile si tid i Stavangerske, eller "selskabe" som dei sa i Stavanger før i tida.

Etter at han hadde gått ut av gymnaset,  begynte han på DSD-kontoret. I 1962 blei han avdelingssjef for lokalrutene. Der passa han godt. Han var godt kjent i Ryfylke og blei ein godt likt leiar.

Heilt frå guttadagane var Toralv Nesvik med i Stavanger Kristelige Ungdomsforening. Han var medlem i koret og var flink til å spela piano.

Toralv Nesvik blei ingen gammal mann. Han døde i 1970, berre 48 år.

Far til bispen, Magne Nesvik (76), blei ikkje DSD-mann. Han har vore i skulen, mellom anna som fylkesdirektør for skuleverket.

Som hjelmelandsbu og tidlegare sommar-matros på bådane, følte eg det var viktig å gjera greie for desse sidene ved den nye bispen. Det teologiske får andre ta seg av.

Fisterfjord i alle fasongar

"Fisterfjord" som ny i 1921 ved kaien på Fister.

 Du kjem aldri utanom «Fisterfjord» viss du skal interessera deg for Jøsenfjord Rutelag. Den kom i 1921 og var den fyrste og einaste nybygde fjordabåten selskapet hadde. Som ny vekte den stor oppsikt som motorskip. Dei fleste rutebåtane var dampar på den tida. Seinare frakta «Fisterfjord» bær til England. Desse turane gjorde båten legendarisk. 

Den blei gåande i rutene i Ryfylke lenge etter at den på mange måtar var utgått på dato. I 1970 blei den øydelagt av brann ei natt på Foreneset. Vraket blei senka i Nedstrandsfjorden.

Her ser du "Fisterfjord" før glassalongen var på plass. Bildet tilhøyrer Frida Celius Kalheim.

Nybygget frå 1921 blei pussa, fiksa og ombygd  mange gonger opp gjennnom åra. Årsaka til at eg fekk litt skrivekløe igjen, var at eg fekk eit «Fisterfjord»-bilde tilsendt frå Frida Celius Kalheim. Ho er oldebarn til Johan Kalheim som var skipper på «Fisterfjord» i mange år. Han overtok «Hjelmelandsfjord» då den var ny i 1949 og var der til han blei pensjonist.

Her har "Fisterfjord" fått pssasjerlugarar på båtdekket i 1929.

«Fisterfjord» blei bygd på Gravdals skipsbyggeri i Sunnhordland i 1921. Det blei fortalt at båtbyggjaren rømde til skogs då han såg at båten låg skeiv på sjøen då den blei sjøsett. Dette ordna seg på Rubbestadneset då maskinen, ein 160 hestars Rubb, blei montert.

Den nye rutebåten blei populær. Og eigarane såg at den kunne bli endå meir attraktiv for dei reisande ved å utrusta den med fleire lugarar. Dermed skjedde det endringar i utsjånaden fleire gonger utover 1930-åra. Dette arbeidet blei ikkje avslutta før etter krigen.

"Fisterfjord" på 1920-talet.

Me avsluttar dette åndsverket med eit bilde av «Fisterfjord»  slik den såg ut i 1960-åra. Her er den klar til avgang frå Vadla-kaien ein søndags ettermiddag i skisesongen. Slik hugsar folk som lever i dag den trufaste fjordabåten.

Fotograf: Olav R. Hauge.

Kuppern og 15.46.6. Ingen suksess på bedehuset!

 

Knut Johannesen i rekord-løpet i Squaw Valley. Foto: NRK.

Ikkje til å tru! 15.46.6 i Squaw Valley. Her hadde eg vakse opp til ein moden alder på 11 år med Hjallis sin uslåelege verdensekord på 10.000 meter på 16.32.6. Så slår vår alles Knut Johannesen til med den heilt utrulege tida under 16 minutt.

Eg gløymer det aldri. Dette skjedde den 27. februar 1960. På ettermiddagen norsk tid. Med øyra heilt inntil høgtalaren på den gamle Telefunken-radioen følgde eg skøytehelten runde for runde der han skeiste i tynne luft i California.

Han hadde vore den store helten min heilt sidan han blei verdensmeister i skøyter i Øresund i 1957. Dei spelte "Ja, vi elsker" i radioen. Eg fekk så store klump i halsen at stemmen brast då far min kom heim rett etterpå og spurte koss det hadde gått med Knut Johannesen.

Han blei den store idrettshelten min, Det var lika sterkt kvar gong han vant og fekk senda helsing i radioen heim til kjærasten  Anne Lise og mor og far på Kampen.

Trur du ikkje at han dukka opp på Dagsrevyen her for eit par dagar sidan. Han er fødd i 1933 og blir 93 år nå. Akkurat like seg.

Vormedalen bedehus. Foto: Morten Hetland.

Det var basar på bedehuset hima i Vormedalen denne laurdagskvelden. Sjømannsbasar. Då kom det ein sjømannsprest og heldt andakt og fortalte om livet i dei store havnene i verda. Bedehuset var det einaste forsamlingshuset i himbygdå mi. Basarane var det mest lettsindige som føregjekk der.

På basarane tok me lodd for 25 øre pr. stk. Vanlegvis skreiv dei navnet  inn i loddboka. Denne gongen gjorde eg noko utradisjonelt. Eg brukte dei få kronene mine raskt og der hadde eg fått loddskrivarane til å notera vekselvis Kuppern og 15.46.6 i staden for navnet mitt.

Eg sat med stive øyrer då trekninga kom. Dei trakk ut den eine gevinsten etter den andre. Men kor blei den ferske verdensrekorden og skøytehelten av?

Eg luska tomhendt heim frå bedehuset. Men Kuppen og verdensrekorden hadde eg trygt med him.

Rekorden blei jo ikkje så gammale som eg trudde. Seinare fekk skøyteløparane nylontrikot og juks. Til og med klappskøyter. Det blir ikkje det sama. Ingen slår Knut Johannesen i Squaw Valley. Lyrikaren Olav H. Hauge skreiv dikt: "Kuppern skrid i Squaw Valley". Ingen slår den.

«Lysefjord» sin ukjente slektning i Sverige

 

"Tranan" ved kai i Stockholm. Foto: Kjell Magnar Stangeland.

Bang! Der gleid det ein passasjerbåt over havna i Stockholm, full av turistar. Men den var forferdeligt like på gamle «Lysefjord». Omtrent dei same kjente linjene.

Eg sat heilt avslappa i godstolen her på onsdagskvelden og såg på eit engelsk program om koss godt me har det i Skandinavia då eg plutseleg oppdaga denne båten.

«Lysefjord» har eg skreve om fleire gonger på Jonebloggen. Denne båten blei bygd i Danmark i 1933 for å gå i trafikk over Øresund mellom Malmø og København. Den fekk navnet «Gylfe» Då krigen kom i 1940, gjekk den i opplag. I 1946 kjøpte Høgsfjord Rutelag båten og gav den navnet «Lysefjord». Jøsenfjord Rutelag kjøpte søsterskipet «Gylfe» som fekk navnet «Årdalsfjord». Denne båten fekk eit kort liv i Ryfylke. Den blei seldt til Bergen der den gjekk i mange år med navnet «Askøy». «Lysefjord» derimot blei gåande som rutebåt i Ryfylke heilt fram til 1981. Seinare blei den partybåt i Oslofjorden.

Den sokk ved kai i Oslo for nokre år sidan og er opphoggen nå.

"Lysefjord" ved kai i Lysebotn i 1979. Her har den fått nytt styrehus og bildekk. 
Foto: Geir Sveen.

Dette uventa synet av ein «Lysefjord»-slektning tok nesten nattesvevnen frå meg. Eg gløymde både OL og Epstein. Kven kan eg kontakta for å finna ut av dette?

Neste dag ringde eg til Kjell Magnar Stangeland på Forsand. Han har vore hurtigbåt-kaptein på Lysefjorden i aldri så mange år og er levande interessert i fjordabåtane som har gått i desse rutene.

?Vett du ka? Eg sat på ein sightseeing-buss i Stockholm og oppdaga plutseleg denne båten. Eg hoppa rett av bussen og fekk tatt bilde av den, fortalde Stangeland.

På bildet var det navn på båten og dette sende han over til meg saman med bilde av fleire kjenningar frå Ryfylke som har gjort svenskar av seg. «Lysefjord»-slektningen hadde nå navnet «Tranan».

Når eg fekk navnet, var det berre å googla i veg: «Tranan» blei bygd i 1935 i Helsingør for Dampskibsselskabet Øresund. Etter krigen blei det seldt til den danske marinen og fekk navnet «Kongedybet». I 1970 havna båten i Stockholm og fekk navnet «Tranan» . Etter det har den gått i chartertrafikk på Mælaren og i Stockholms skjergard.

"Tranan" havna i Stockholm i 1970.

«Lysefjord»var bygd i Odense i 1933. Begge båtane hadde Tuxham maskiner. «Lysefjord» fekk seinare Wickmann-maskin. «Tranan» fekk Volvo Penta maskin. Begge båtane tilhøyrde det same rederiet: Dampskibsselskabet Øresund.

Her endar mi "hurtig-forskning". Viss nokon har meir kjennskap til desse båtane og Øresund-trafikken, er eg glad for fleire opplysningar. Eit spørsmål: Kvifor blei ikkje desse båtane sett inn i Øresund-trafikken etter krigen?

Kommentar på Facebook:

Torstein Randa

Eg la og merke te den båten så ligna sånn på Lysefjord (og Årdalsfjord)! Styste forskjellen var vel at denne var oppbygde på baugen. Blei noge finare med det.

Tuxham motoren i Lysefjord hadde fast propell og gear. Denne var der noke problemer med, ville vist ikkje alltid bakka når han sko. Lysefjord gjekk te Rubbestadneset for full øvehaling av motoren. Då blei sylindrar toppar og stempler bytta ut med 40 Rubb greier. Gearet blei fjerna og den fekk Wichmann omkastsystem.

Dette fungerte vist greit, te det oppsto sprikker i ramå på motoren. Trur den klart og gå te Rubben igjen for egen maskin. Då fekk an nye motor, det som nogen har kalt Wichmann sitt forsøk på å laga noke lettbygd, 4DCT.

Det så var noge naude, var at akkurat på denne tid brakk veivakslingen i Høle, den einaste skikkelige båten Høgsfjordselskabet hadde.

Då var der ikkje penger te nye motor i den. Dermed gjekk den beste båten te opphogging. (Men styrehuset blei jo som kjent satt øve på Jøsenfjord).

Øybuane finn ikkje gullet!

 

Her gøymer Randulf og drengene gullet. Sjå månestråla midt i nøklaholet. Teikning av
Svein Skarbøvik.

Kor har desse øybuane vore i alle år? Ingen av dei har greidd å finna den store gullskatten på holmen rett over sundet frå Skartveit. Dette burde jo vera enkelt for eit menneske med tak i. Heilt klart at det må vera noko i det. Det heiter ikkje Gullholmen for løye.

Eg skal dra til næraste bokhandel og kjøpa meg almanakk. Oppskrifta er enkel: Når det er fullmåne klokka 12 om natta, skin månen rett inn i nøklahålet på gullskrinet. Då er det jo berre å setja seg til inne på Halsnøynå på ein høveleg plass og studera månalyset. Det blir ikkje mange netter før eg har funne gullet.

Dette har dei gått rundt og visst ute på øyane i aldri så mange år utan å ha funne skatten. Det er berre ei vekes tid sidan eg blei klar over denne gullskatten.

Ei svær historiebok frå øyane.

På julafta trudde eg det var nokon som ville halda hekkan med meg og hadde pakka inn ei betonghella i julapapir og lagt den under julatreet.

Men veit du kva det var? Eit svært marakkel av ei bok: Historia om Finnøy, Fogn, Talgje, Halsnøy, Bokn og Byre, sto det utanpå permen på boka som eg fekk av sonen min, Bjørn.

Det kan heilt sikkert seiast mykje rart om meg, men finnøybu er eg ikkje. Rett nok har eg vore på øyane både nå og då og eg skal ha ei oldemor som kom frå Varland på Fogn til Svadberg i Årdal i si tid. Men elles er eg heilt uhilda. Men eg kjenner forfattaren, Birger Lindanger, slik passeligt. Han studerte i Bergen samtidig med meg.

Den sværa og uhamsliga boka blei liggjande uåpna til over nyttår. Men då gjekk eg til verks. Eg åpna boka og starta: Men det er ikkje "sex and crime" som er tema i denne boka. Den startar med dei fyrste istider for aldri så mange tusen år sidan og arbeider seg sakte, men sikkert utover. Eg har begrensa meg til to-tre sider kvar dag. Og det gjekk minst ei veka før mine heimtrakter kom ut or isen.

Kan du tenkja deg? Dei dreiv med reinsdyrjakt i hundrevis av år der ute på øyane. Dette trudde eg var eit spesialfelt for oss som var skikkeligt innante. Tomater og agurker var meit passande for dei etterkvart.

Så var det dette gullet. I si tid hadde dei sin egen konge på Halsnøy. Kong Randulf. Det er berre så vidt eg trur det. Men han drog på vikingferd til Skottland og røva med seg ein mengde gull heim igjen. Det likte ikkje dei gjerrige skottane. Dei kom setjande etter han for å få tak i verdiane sine. For å berga gullet plasserte han det i eit skrin og grov det ned på det som seinare er blitt heitande Gullholmen.

Gulholmen sett frå Skartveit (Foto: Seilmagasinet)

Og så var det dette med månen og nøklahålet og så vidare.

Skottane kom til øyane slo Randulf i hel i Engjavigå på nordsida av Halsnøy, står det i boka. Men gullet fann dei ikkje.

Dei var någen sobeleistar desse småkongane frå Finnøy. Trur du ikkje dei var med på å ta livet av Heilag Olav på Stiklestad. Ein som dei kalla Aslak frå Finnøy var ein av leiarane. Ikkje rart dei er blitt så kristelege på Finnøy i nyare tider.

I denne kjølen får eg halda fram å lesa i øya-historia. Når det mildnar, skal eg studera almanakka og finna ut akkurat retta øyeblikket for å finna nøklahålet på Gullholmen.

PS. Ein kritisk merknad. Etter mi meining er det litt for mange korrektur-feil i den elles flotte boka. DS.

Anna Sandvik tok Johan Veka-rollen

 

Anna Sandvik i Aftenbladet 31-10-1978.

- Johan Veka sit sikkert heime i Bråtveit og vrir seg over at et nytt byggjefelt på Sand skal kallast Sand Terasse, sa Anna Sandvik i Suldal kommunestyre den 30. oktober i 1978.

Ho sa dette då kommunestyret drøfta reguleringsplanen for dette området som skulle bli bustadsområde. Dette var etter hennar meining ikkje eit navn som passa på landsbygda og oppfordra utbyggjaren, Melings høvleri, om å finna eit betre navn.

Anna Sandvik, var lærar frå Erfjord og representerte Kristeleg folkeparti.

Levaråsen blei navnet og Johan Veka var fornøgd. Fystesida i Aftenbladet 22-11-1978.

Det blei ikkje debatt om navnet, men eg som ganske fersk journalist i Aftenbladet hadde lært at "navn var godt stoff". Difor hekla eg saman ein kort epistel om navnet og sende inn til Aftenbladet etter møtet om kvelden. Dette var ei av fleire saker som eg sende inn frå dette møtet slik det var venta på den tida.

Navnesaka kom på trykk og sjefane i redaksjonen hadde sett på eit bilde av Anna Sandvik. Dermed viste dette "åndsverket" godt igjen.

Sjefredaktør Jon Arnøy.

Eg hadde knapt fått avisa der eg sat på Ryfylkekontoret i Sauda, då det kom telefon frå sjølvaste sjefen, redaktør Jon Arnøy.

- Me må laga ein navnekonkurranse, sa Arnøy.

Dermed blei Aftenblad-lesarane inviterte til konkurranse for å finna eit betre navn. Medlemmer i navnekomiteen blei Johan Veka, ordførar Odd Bråtveit, ingeniør Odd Harry Nygård frå Melings høvleri og meg frå Aftenbladet. Anna Sandvik var det visst ingen som tenkte på.

- Eg er iallfall glad for at dei ikkje ville kalla feltet Uranienborg, sa Johan Veka då eg ringde og spurte om han ville vera med på å velja ut det rette navnet.

Saka blei også omtalt i Suldalsposten.

Det kom inn 160 forslag til navn på byggjefeltet. Levaråsen blei vinnaren. Dermed blei feltet oppkalla etter gamle Levar Sand som hadde vore eigar av denne eigedommen nesten 100 år tidlegare. Vinnarane blei Olga Sand og barnebarna Oddbjørg og Ragna Sand. Dei hadde sendt inn same forslaget. Alfhild Bårdsen blei også premiert for navnet Brakaåsen.

Austmannaåsen, Thomasåsen, Austvik, Brattås, Sandsåsen og Sandsåsfeltet var andre forslag som kom inn.

Avisomtalen hadde ført til at utbyggjaren, Melings Høvleri hadde fått ein god del pågang frå interesserte huskjøparar. Feltet ville få om lag 50 hus etter planane.

PS. Anna Sandvik er forresten mor til Hilde Sandvik som er kjend som programleiar for radioprogrammet "Norsken, svensken og dansken" i NRK. DS.

Då Olav Lien kom heim til Sauda frå krigen med «Bergen»

 

Olav Lien blei kjørt i åpen bil frå kaien i Sauda. Fotograf ukjent.

Heile bygda var på kaien då Olav Lien kom heim til Sauda med rutebåten «Bergen» etter over to år i konsentrasjonsleir i Tyskland, laurdag 14. juli 1945. Musikk-korps og Røde Kors var på plass med ein mengde blomster, og det blei sendt opp rakettar.

Heile bygda var på kaien då Olav Lien kom heim.

Bilda frå denne storhendinga fekk eg tilsendt for nokre dagar sidan. Deretter leita eg i avisene frå den tida for å finna ut kva som sto der om gjensynsfesten. Det var ikkje all verda.

Eg fann ei melding i «Stavangeren» det var det einaste:

Stavangeren mandag 16. juli 1945.

Men det som var artig var at Olav Lien sjølv rykka inn takke-annonse i fleire aviser, mellom anna denne i Aftenbladet:

Gjekk verkeleg rutebåten «Bergen» ekstratur til Sauda med Olav Lien? Då var jo dette ei skikkeleg storhending. «Bergen» gjekk for det meste i nattruta mellom Stavanger og Bergen.

Men eg fann ut at i juli 1945 gjekk denne rutebåten i Sauda-ruta. Så Olav Lien kom heim på ein laurdagskveld i juli. Ikkje rart at det var så mykje glade folk på kaien som tok mot motstandshelten. Eg har ikkje navn på fotografen som tok bilda frå folkefesten. Kan nokon hjelpa med navnet?

«Bergen» blei bygd som nattruteskip og sjøsett frå Stavanger Støberi og Dok i januar 1909. Men dette skipet kom tidleg i skuggen av den nye og legedariske «Stavanger 1» som gjekk i nattruta frå 1914 til 1950. Mange av oss gamlingar hugsar dette skipet som «Kong Sverre». «Bergen» blei reserveskip både i nattruta og i kystruta Bergen – Oslo. Den blei opphogd i 1954.