Jønsok heiter det! Sankt Hans er knot!

 

Nikolai Astrup sitt maleri Jonsoknatt.

Er denne fantastisk vakre Ryfylke-dialekten vår i ferd med å bli snakka aldeles forderva i dag? Grunnen til at eg spør: For eit par dagar sidan fekk eg melding frå ein godt vaksen mann på Jelsa. Han lurte på om han var den einaste som sa jonsok. Då kunne eg ikkje dy meg.

- Eg seier jønsok, svara eg. Berre for å erta litt.

Men i dagane etterpå har det gått opp for meg at jelsabuen truleg har altfor rett. Til og med innigjøna, i utsjeglane, seier dei unge St. Hans.

For å gjera det heilt klart: I gamle dagar, då eg var guttunge, brant me jønsokbål for å markera at nå snudde sola. Nå var det slutt på den kjekke tida då me gleda oss over at dagane blei lengre og lengre og snart var det sommarferie. Snart var skuleferien slutt og kveldane mørkna.

Og denne Hans. Veit du kem det er? Johannes Døyparen. Johannes er plutseleg blitt Hans. For ei greia!

Ingen av oss der inne i fjordane drøymte om at någen kunne komma dragande med Johannes Døyparen som me hadde lært om i bibelsoga på skulen. Han som sto til knenå i vatten ute i Jordan-elva og døypte vaksne folk. Til slutt fekk han forferdelege kong Herodes høyra om han og fekk han halshogde. Me som kom der innante gjekk berre annankvar dag på skulen, men me gjekk ikkje glipp at ein prikk i bibelsoga for det.

Kånå mi kjem frå Strandalandet. Derfor har eg med åra blitt kjende med ein del strandbuar. Ikkje eit ord gale om dei. Men eg har høyrt både nå og då at dei seier Sankt Hans. Dei hadde jo berre blese av meg, ein enkel hjelemelandsbu, viss eg hadde prøvd å retta på dei.

I tillegg er det desse såkalla lærde som meinar dei har greia på så møje meir enn oss vanlege. Dei kjem dragande med at Jon og Johannes er det same navnet. Derfor er det korrekt å seia St. Hans.

Men me som har tenkt lenger veit jo at det retta er å seia Jønsok og det er jo ikkje Jon. Dessuten brant dei bål og feira solsnu inne i fjordane våre lenge før kristendommen var oppfunnen. Kanskje til og med i den tida då det var slik halveis istid og finnøybuane levde av fiske og reinsdyrjakt.

Derfor: På vegne av den vaksne på Jelsa og meg sjøl vil eg oppfordra adle til å seia Jønsok eller Jonsok. Gløym han stakkar Døyparen som Herodes var så stygge med på denne dagen.

Hei! Går Mulebussen til Mindeveien ???

 

Her på endestasjonen i Søndre Skogvei kan du ta bussen heilt til Mulen i dag.

Nå er det heilt på trynet. Mulebussen går til Søndre Skogvei. Men det er ikkje linje fem lenger.  Den er fordobla til nummer ti. Kor skal det enda henne?

Av og til tar mi kjære og eg oss ein tur til Bergen for å studera kor langt buss-forfallet er komme nå i byen. Eg var studentsjåfør i åravis i den tida då det var orden i verda og Bergen Sporvei eksissterte. Kona mi blei fyrst bussjåfør og seinare plassert i forbygningen til fengslet der sjåførane leverte oppgjøra sine og fekk utlevert nye billettar. 

Berit som sporveissjåfør i 1973.

Eg kjørte buss i åravis. Eg kjørte alfor mye. Det gjekk utover studiene. Eit under at eg klarte å enda opp som adjunkt med opprykk til slutt.

Det var ikkje bare sporveiens vekst og fall me skulle ta oss av på turen til Bergen. Me har eit barnebarn som er i Bergen. Den stakkars jenta på bare 23 studerer i Bergen og er plassert heilt aleina i ein leilighet i Formanns vei. Me gamlingane kjente jo begge til Formanns vei. Der var jo endestasjonen for  linje 8.

Slik såg det ut då linje 8 gjekk til Formanns vei på 1970-talet.
Bussen er ein danskbygd Leyland (DAB).

- Ta buss nr. 10 til endestasjonen, sa jenta.

_ Hallo. Skal me ta bussen til Øyjorden, spurte eg. Nummer 10 gjekk til Øyjorden i vår tid.

- Ti-bussen går til Mulen, sa jenta.

Me måtte berre innretta oss i den nye tida og ta ti-bussen. Me var jo kjende der i strøket. Tidleg på 1970-talet hadde me leilighet i Hans Hauges gate.

På bussen strekte me hals då me nærma oss Frelsesarmeen og fekk me oss huset der me har budd.

Mariakirken var akkurat som før i tida. 

Eit gløtt av Mariakirken blei det også. Der gifta me oss i 1972. Gudshuset består. Det gjer ektskapet også.

Etter å ha besøkt barnebarnet og sove ei natt på hotell, avslutta me besøket i Bergen med å reisa til den andre endestasjonen til Mulebussen, Søndre Skogvei. I gamle dagar var dette endesjonen for linje 6, Mindeveien – Nordnes.

Traseen for bussen var ikkje slik eg venta. Trur du ikkje me var så vidt innom Møhlenpris der Mulebussen gjekk i trolleytida, deretter Gyldenpris og Soheimslien der nr. 15 gjekk for så og komma til den gamle endestasjone i Søndre Skogvei som eg hugsa frå mi tid.

Tenk det du! Slik er det nå for tida.

Bare ein ting som eg synes er skikkeligt gale. Den gamle kontrollørkiosken i sentrum er fjerna. Ein gang eg satt som disponibel sjåfør, kom ei voksen dame og klaga på ein frekk sjåfør til kontrollørane. Hu hadde stått oppe ved Danmarks plass og venta på bussen. Hu spurte sjåføren om han kjørte til Mindeveien eller Gyldenpris. - Gå fram og se sjøl. Eg e tørr i kjeften av å svare, sa sjåføren.

Her i fyrste etasje på Det gamle rådhus hadde sporveissjåførane 
oppholdsrom i mange år.

P.S. Ikkje mange i dag som veit at sporveissjørane hadde oppholdsrom i første etasje i det gamle rådhus. Bak dei store vinduene satt sjåførane og varma seg før dei gjekk på vakt. Her var det også vaktlister for oss vikarsjåførar på veggen og lønnsutbetaling med kontanter i ekta lønningsposar annankvar torsdag.

Takk for turen!

Den nye bispen har både DSD- og hjelmelandsbakgrunn

 

Den nye Stavanger-bispen, Tor Magne Nesvik. Foto.
Aftenbladet.

Den nye bispen, Tor Magne Nesvik, er jo ein fotball-interessert ungdom på berre 48 år, men han kan jo sikkert vera ein bra mann for det.

For oldefaren hans, Mandius Nesvik, kom frå Jøsneset i Hjelmeland og var ein legendarisk skipper i aldri så mange år på dampbåten "Hjelmeland" som gjekk i Stavangerske-ruter i Ryfylke frå 1910 til 1958. Mandius var kaptein om bord i denne båten frå 1924 til han gjekk i land som pensjonist i 1949.

Dampbåten "Hjelmeland" ved Ryfylkekaien.

Sjølv om båten hadde navnet "Hjelmeland" gjekk den sjelden til Hjelmeland. Det meste av si tid dampa den rundt i heilt andre ruter i Ryfylke. Om båten nokon gong var på Nesvik veit eg ikkje, men dette blei eit stopp for rutebåtane til Jøsenfjord Rutelag.

Kaptein Mandius Nesvik, oldefar til den nye
biskopen.

Mandius blei ein gammal mann. Han var 95 år då han gjekk ut av tida i 1982. Som pensjonist brukte han mykje tid på hytta si på Nesvik.

I nekrologen i Aftenbladet sto det at Mandius Nesvik var ein uvanlig  dyktig kaptein og en traust og staut kar. Han hadde stor tillit i selskapet og var svært godt likt av passasjerane.

Farfaren til den nye bispen, Toralv Nesvik, jobba i heile si tid i Stavangerske, eller "selskabe" som dei sa i Stavanger før i tida.

Etter at han hadde gått ut av gymnaset,  begynte han på DSD-kontoret. I 1962 blei han avdelingssjef for lokalrutene. Der passa han godt. Han var godt kjent i Ryfylke og blei ein godt likt leiar.

Heilt frå guttadagane var Toralv Nesvik med i Stavanger Kristelige Ungdomsforening. Han var medlem i koret og var flink til å spela piano.

Toralv Nesvik blei ingen gammal mann. Han døde i 1970, berre 48 år.

Far til bispen, Magne Nesvik (76), blei ikkje DSD-mann. Han har vore i skulen, mellom anna som fylkesdirektør for skuleverket.

Som hjelmelandsbu og tidlegare sommar-matros på bådane, følte eg det var viktig å gjera greie for desse sidene ved den nye bispen. Det teologiske får andre ta seg av.

Fisterfjord i alle fasongar

"Fisterfjord" som ny i 1921 ved kaien på Fister.

 Du kjem aldri utanom «Fisterfjord» viss du skal interessera deg for Jøsenfjord Rutelag. Den kom i 1921 og var den fyrste og einaste nybygde fjordabåten selskapet hadde. Som ny vekte den stor oppsikt som motorskip. Dei fleste rutebåtane var dampar på den tida. Seinare frakta «Fisterfjord» bær til England. Desse turane gjorde båten legendarisk. 

Den blei gåande i rutene i Ryfylke lenge etter at den på mange måtar var utgått på dato. I 1970 blei den øydelagt av brann ei natt på Foreneset. Vraket blei senka i Nedstrandsfjorden.

Her ser du "Fisterfjord" før glassalongen var på plass. Bildet tilhøyrer Frida Celius Kalheim.

Nybygget frå 1921 blei pussa, fiksa og ombygd  mange gonger opp gjennnom åra. Årsaka til at eg fekk litt skrivekløe igjen, var at eg fekk eit «Fisterfjord»-bilde tilsendt frå Frida Celius Kalheim. Ho er oldebarn til Johan Kalheim som var skipper på «Fisterfjord» i mange år. Han overtok «Hjelmelandsfjord» då den var ny i 1949 og var der til han blei pensjonist.

Her har "Fisterfjord" fått pssasjerlugarar på båtdekket i 1929.

«Fisterfjord» blei bygd på Gravdals skipsbyggeri i Sunnhordland i 1921. Det blei fortalt at båtbyggjaren rømde til skogs då han såg at båten låg skeiv på sjøen då den blei sjøsett. Dette ordna seg på Rubbestadneset då maskinen, ein 160 hestars Rubb, blei montert.

Den nye rutebåten blei populær. Og eigarane såg at den kunne bli endå meir attraktiv for dei reisande ved å utrusta den med fleire lugarar. Dermed skjedde det endringar i utsjånaden fleire gonger utover 1930-åra. Dette arbeidet blei ikkje avslutta før etter krigen.

"Fisterfjord" på 1920-talet.

Me avsluttar dette åndsverket med eit bilde av «Fisterfjord»  slik den såg ut i 1960-åra. Her er den klar til avgang frå Vadla-kaien ein søndags ettermiddag i skisesongen. Slik hugsar folk som lever i dag den trufaste fjordabåten.

Fotograf: Olav R. Hauge.

Kuppern og 15.46.6. Ingen suksess på bedehuset!

 

Knut Johannesen i rekord-løpet i Squaw Valley. Foto: NRK.

Ikkje til å tru! 15.46.6 i Squaw Valley. Her hadde eg vakse opp til ein moden alder på 11 år med Hjallis sin uslåelege verdensekord på 10.000 meter på 16.32.6. Så slår vår alles Knut Johannesen til med den heilt utrulege tida under 16 minutt.

Eg gløymer det aldri. Dette skjedde den 27. februar 1960. På ettermiddagen norsk tid. Med øyra heilt inntil høgtalaren på den gamle Telefunken-radioen følgde eg skøytehelten runde for runde der han skeiste i tynne luft i California.

Han hadde vore den store helten min heilt sidan han blei verdensmeister i skøyter i Øresund i 1957. Dei spelte "Ja, vi elsker" i radioen. Eg fekk så store klump i halsen at stemmen brast då far min kom heim rett etterpå og spurte koss det hadde gått med Knut Johannesen.

Han blei den store idrettshelten min, Det var lika sterkt kvar gong han vant og fekk senda helsing i radioen heim til kjærasten  Anne Lise og mor og far på Kampen.

Trur du ikkje at han dukka opp på Dagsrevyen her for eit par dagar sidan. Han er fødd i 1933 og blir 93 år nå. Akkurat like seg.

Vormedalen bedehus. Foto: Morten Hetland.

Det var basar på bedehuset hima i Vormedalen denne laurdagskvelden. Sjømannsbasar. Då kom det ein sjømannsprest og heldt andakt og fortalte om livet i dei store havnene i verda. Bedehuset var det einaste forsamlingshuset i himbygdå mi. Basarane var det mest lettsindige som føregjekk der.

På basarane tok me lodd for 25 øre pr. stk. Vanlegvis skreiv dei navnet  inn i loddboka. Denne gongen gjorde eg noko utradisjonelt. Eg brukte dei få kronene mine raskt og der hadde eg fått loddskrivarane til å notera vekselvis Kuppern og 15.46.6 i staden for navnet mitt.

Eg sat med stive øyrer då trekninga kom. Dei trakk ut den eine gevinsten etter den andre. Men kor blei den ferske verdensrekorden og skøytehelten av?

Eg luska tomhendt heim frå bedehuset. Men Kuppen og verdensrekorden hadde eg trygt med him.

Rekorden blei jo ikkje så gammale som eg trudde. Seinare fekk skøyteløparane nylontrikot og juks. Til og med klappskøyter. Det blir ikkje det sama. Ingen slår Knut Johannesen i Squaw Valley. Lyrikaren Olav H. Hauge skreiv dikt: "Kuppern skrid i Squaw Valley". Ingen slår den.

«Lysefjord» sin ukjente slektning i Sverige

 

"Tranan" ved kai i Stockholm. Foto: Kjell Magnar Stangeland.

Bang! Der gleid det ein passasjerbåt over havna i Stockholm, full av turistar. Men den var forferdeligt like på gamle «Lysefjord». Omtrent dei same kjente linjene.

Eg sat heilt avslappa i godstolen her på onsdagskvelden og såg på eit engelsk program om koss godt me har det i Skandinavia då eg plutseleg oppdaga denne båten.

«Lysefjord» har eg skreve om fleire gonger på Jonebloggen. Denne båten blei bygd i Danmark i 1933 for å gå i trafikk over Øresund mellom Malmø og København. Den fekk navnet «Gylfe» Då krigen kom i 1940, gjekk den i opplag. I 1946 kjøpte Høgsfjord Rutelag båten og gav den navnet «Lysefjord». Jøsenfjord Rutelag kjøpte søsterskipet «Gylfe» som fekk navnet «Årdalsfjord». Denne båten fekk eit kort liv i Ryfylke. Den blei seldt til Bergen der den gjekk i mange år med navnet «Askøy». «Lysefjord» derimot blei gåande som rutebåt i Ryfylke heilt fram til 1981. Seinare blei den partybåt i Oslofjorden.

Den sokk ved kai i Oslo for nokre år sidan og er opphoggen nå.

"Lysefjord" ved kai i Lysebotn i 1979. Her har den fått nytt styrehus og bildekk. 
Foto: Geir Sveen.

Dette uventa synet av ein «Lysefjord»-slektning tok nesten nattesvevnen frå meg. Eg gløymde både OL og Epstein. Kven kan eg kontakta for å finna ut av dette?

Neste dag ringde eg til Kjell Magnar Stangeland på Forsand. Han har vore hurtigbåt-kaptein på Lysefjorden i aldri så mange år og er levande interessert i fjordabåtane som har gått i desse rutene.

?Vett du ka? Eg sat på ein sightseeing-buss i Stockholm og oppdaga plutseleg denne båten. Eg hoppa rett av bussen og fekk tatt bilde av den, fortalde Stangeland.

På bildet var det navn på båten og dette sende han over til meg saman med bilde av fleire kjenningar frå Ryfylke som har gjort svenskar av seg. «Lysefjord»-slektningen hadde nå navnet «Tranan».

Når eg fekk navnet, var det berre å googla i veg: «Tranan» blei bygd i 1935 i Helsingør for Dampskibsselskabet Øresund. Etter krigen blei det seldt til den danske marinen og fekk navnet «Kongedybet». I 1970 havna båten i Stockholm og fekk navnet «Tranan» . Etter det har den gått i chartertrafikk på Mælaren og i Stockholms skjergard.

"Tranan" havna i Stockholm i 1970.

«Lysefjord»var bygd i Odense i 1933. Begge båtane hadde Tuxham maskiner. «Lysefjord» fekk seinare Wickmann-maskin. «Tranan» fekk Volvo Penta maskin. Begge båtane tilhøyrde det same rederiet: Dampskibsselskabet Øresund.

Her endar mi "hurtig-forskning". Viss nokon har meir kjennskap til desse båtane og Øresund-trafikken, er eg glad for fleire opplysningar. Eit spørsmål: Kvifor blei ikkje desse båtane sett inn i Øresund-trafikken etter krigen?

Kommentar på Facebook:

Torstein Randa

Eg la og merke te den båten så ligna sånn på Lysefjord (og Årdalsfjord)! Styste forskjellen var vel at denne var oppbygde på baugen. Blei noge finare med det.

Tuxham motoren i Lysefjord hadde fast propell og gear. Denne var der noke problemer med, ville vist ikkje alltid bakka når han sko. Lysefjord gjekk te Rubbestadneset for full øvehaling av motoren. Då blei sylindrar toppar og stempler bytta ut med 40 Rubb greier. Gearet blei fjerna og den fekk Wichmann omkastsystem.

Dette fungerte vist greit, te det oppsto sprikker i ramå på motoren. Trur den klart og gå te Rubben igjen for egen maskin. Då fekk an nye motor, det som nogen har kalt Wichmann sitt forsøk på å laga noke lettbygd, 4DCT.

Det så var noge naude, var at akkurat på denne tid brakk veivakslingen i Høle, den einaste skikkelige båten Høgsfjordselskabet hadde.

Då var der ikkje penger te nye motor i den. Dermed gjekk den beste båten te opphogging. (Men styrehuset blei jo som kjent satt øve på Jøsenfjord).

Øybuane finn ikkje gullet!

 

Her gøymer Randulf og drengene gullet. Sjå månestråla midt i nøklaholet. Teikning av
Svein Skarbøvik.

Kor har desse øybuane vore i alle år? Ingen av dei har greidd å finna den store gullskatten på holmen rett over sundet frå Skartveit. Dette burde jo vera enkelt for eit menneske med tak i. Heilt klart at det må vera noko i det. Det heiter ikkje Gullholmen for løye.

Eg skal dra til næraste bokhandel og kjøpa meg almanakk. Oppskrifta er enkel: Når det er fullmåne klokka 12 om natta, skin månen rett inn i nøklahålet på gullskrinet. Då er det jo berre å setja seg til inne på Halsnøynå på ein høveleg plass og studera månalyset. Det blir ikkje mange netter før eg har funne gullet.

Dette har dei gått rundt og visst ute på øyane i aldri så mange år utan å ha funne skatten. Det er berre ei vekes tid sidan eg blei klar over denne gullskatten.

Ei svær historiebok frå øyane.

På julafta trudde eg det var nokon som ville halda hekkan med meg og hadde pakka inn ei betonghella i julapapir og lagt den under julatreet.

Men veit du kva det var? Eit svært marakkel av ei bok: Historia om Finnøy, Fogn, Talgje, Halsnøy, Bokn og Byre, sto det utanpå permen på boka som eg fekk av sonen min, Bjørn.

Det kan heilt sikkert seiast mykje rart om meg, men finnøybu er eg ikkje. Rett nok har eg vore på øyane både nå og då og eg skal ha ei oldemor som kom frå Varland på Fogn til Svadberg i Årdal i si tid. Men elles er eg heilt uhilda. Men eg kjenner forfattaren, Birger Lindanger, slik passeligt. Han studerte i Bergen samtidig med meg.

Den sværa og uhamsliga boka blei liggjande uåpna til over nyttår. Men då gjekk eg til verks. Eg åpna boka og starta: Men det er ikkje "sex and crime" som er tema i denne boka. Den startar med dei fyrste istider for aldri så mange tusen år sidan og arbeider seg sakte, men sikkert utover. Eg har begrensa meg til to-tre sider kvar dag. Og det gjekk minst ei veka før mine heimtrakter kom ut or isen.

Kan du tenkja deg? Dei dreiv med reinsdyrjakt i hundrevis av år der ute på øyane. Dette trudde eg var eit spesialfelt for oss som var skikkeligt innante. Tomater og agurker var meit passande for dei etterkvart.

Så var det dette gullet. I si tid hadde dei sin egen konge på Halsnøy. Kong Randulf. Det er berre så vidt eg trur det. Men han drog på vikingferd til Skottland og røva med seg ein mengde gull heim igjen. Det likte ikkje dei gjerrige skottane. Dei kom setjande etter han for å få tak i verdiane sine. For å berga gullet plasserte han det i eit skrin og grov det ned på det som seinare er blitt heitande Gullholmen.

Gulholmen sett frå Skartveit (Foto: Seilmagasinet)

Og så var det dette med månen og nøklahålet og så vidare.

Skottane kom til øyane slo Randulf i hel i Engjavigå på nordsida av Halsnøy, står det i boka. Men gullet fann dei ikkje.

Dei var någen sobeleistar desse småkongane frå Finnøy. Trur du ikkje dei var med på å ta livet av Heilag Olav på Stiklestad. Ein som dei kalla Aslak frå Finnøy var ein av leiarane. Ikkje rart dei er blitt så kristelege på Finnøy i nyare tider.

I denne kjølen får eg halda fram å lesa i øya-historia. Når det mildnar, skal eg studera almanakka og finna ut akkurat retta øyeblikket for å finna nøklahålet på Gullholmen.

PS. Ein kritisk merknad. Etter mi meining er det litt for mange korrektur-feil i den elles flotte boka. DS.