«Lysefjord» sin ukjente slektning i Sverige

 

"Tranan" ved kai i Stockholm. Foto: Kjell Magnar Stangeland.

Bang! Der gleid det ein passasjerbåt over havna i Stockholm, full av turistar. Men den var forferdeligt like på gamle «Lysefjord». Omtrent dei same kjente linjene.

Eg sat heilt avslappa i godstolen her på onsdagskvelden og såg på eit engelsk program om koss godt me har det i Skandinavia då eg plutseleg oppdaga denne båten.

«Lysefjord» har eg skreve om fleire gonger på Jonebloggen. Denne båten blei bygd i Danmark i 1933 for å gå i trafikk over Øresund mellom Malmø og København. Den fekk navnet «Gylfe» Då krigen kom i 1940, gjekk den i opplag. I 1946 kjøpte Høgsfjord Rutelag båten og gav den navnet «Lysefjord». Jøsenfjord Rutelag kjøpte søsterskipet «Gylfe» som fekk navnet «Årdalsfjord». Denne båten fekk eit kort liv i Ryfylke. Den blei seldt til Bergen der den gjekk i mange år med navnet «Askøy». «Lysefjord» derimot blei gåande som rutebåt i Ryfylke heilt fram til 1981. Seinare blei den partybåt i Oslofjorden.

Den sokk ved kai i Oslo for nokre år sidan og er opphoggen nå.

"Lysefjord" ved kai i Lysebotn i 1979. Her har den fått nytt styrehus og bildekk. 
Foto: Geir Sveen.

Dette uventa synet av ein «Lysefjord»-slektning tok nesten nattesvevnen frå meg. Eg gløymde både OL og Epstein. Kven kan eg kontakta for å finna ut av dette?

Neste dag ringde eg til Kjell Magnar Stangeland på Forsand. Han har vore hurtigbåt-kaptein på Lysefjorden i aldri så mange år og er levande interessert i fjordabåtane som har gått i desse rutene.

?Vett du ka? Eg sat på ein sightseeing-buss i Stockholm og oppdaga plutseleg denne båten. Eg hoppa rett av bussen og fekk tatt bilde av den, fortalde Stangeland.

På bildet var det navn på båten og dette sende han over til meg saman med bilde av fleire kjenningar frå Ryfylke som har gjort svenskar av seg. «Lysefjord»-slektningen hadde nå navnet «Tranan».

Når eg fekk navnet, var det berre å googla i veg: «Tranan» blei bygd i 1935 i Helsingør for Dampskibsselskabet Øresund. Etter krigen blei det seldt til den danske marinen og fekk navnet «Kongedybet». I 1970 havna båten i Stockholm og fekk navnet «Tranan» . Etter det har den gått i chartertrafikk på Mælaren og i Stockholms skjergard.

"Tranan" havna i Stockholm i 1970.

«Lysefjord»var bygd i Odense i 1933. Begge båtane hadde Tuxham maskiner. «Lysefjord» fekk seinare Wickmann-maskin. «Tranan» fekk Volvo Penta maskin. Begge båtane tilhøyrde det same rederiet: Dampskibsselskabet Øresund.

Her endar mi "hurtig-forskning". Viss nokon har meir kjennskap til desse båtane og Øresund-trafikken, er eg glad for fleire opplysningar. Eit spørsmål: Kvifor blei ikkje desse båtane sett inn i Øresund-trafikken etter krigen?

Øybuane finn ikkje gullet!

 

Her gøymer Randulf og drengene gullet. Sjå månestråla midt i nøklaholet. Teikning av
Svein Skarbøvik.

Kor har desse øybuane vore i alle år? Ingen av dei har greidd å finna den store gullskatten på holmen rett over sundet frå Skartveit. Dette burde jo vera enkelt for eit menneske med tak i. Heilt klart at det må vera noko i det. Det heiter ikkje Gullholmen for løye.

Eg skal dra til næraste bokhandel og kjøpa meg almanakk. Oppskrifta er enkel: Når det er fullmåne klokka 12 om natta, skin månen rett inn i nøklahålet på gullskrinet. Då er det jo berre å setja seg til inne på Halsnøynå på ein høveleg plass og studera månalyset. Det blir ikkje mange netter før eg har funne gullet.

Dette har dei gått rundt og visst ute på øyane i aldri så mange år utan å ha funne skatten. Det er berre ei vekes tid sidan eg blei klar over denne gullskatten.

Ei svær historiebok frå øyane.

På julafta trudde eg det var nokon som ville halda hekkan med meg og hadde pakka inn ei betonghella i julapapir og lagt den under julatreet.

Men veit du kva det var? Eit svært marakkel av ei bok: Historia om Finnøy, Fogn, Talgje, Halsnøy, Bokn og Byre, sto det utanpå permen på boka som eg fekk av sonen min, Bjørn.

Det kan heilt sikkert seiast mykje rart om meg, men finnøybu er eg ikkje. Rett nok har eg vore på øyane både nå og då og eg skal ha ei oldemor som kom frå Varland på Fogn til Svadberg i Årdal i si tid. Men elles er eg heilt uhilda. Men eg kjenner forfattaren, Birger Lindanger, slik passeligt. Han studerte i Bergen samtidig med meg.

Den sværa og uhamsliga boka blei liggjande uåpna til over nyttår. Men då gjekk eg til verks. Eg åpna boka og starta: Men det er ikkje "sex and crime" som er tema i denne boka. Den startar med dei fyrste istider for aldri så mange tusen år sidan og arbeider seg sakte, men sikkert utover. Eg har begrensa meg til to-tre sider kvar dag. Og det gjekk minst ei veka før mine heimtrakter kom ut or isen.

Kan du tenkja deg? Dei dreiv med reinsdyrjakt i hundrevis av år der ute på øyane. Dette trudde eg var eit spesialfelt for oss som var skikkeligt innante. Tomater og agurker var meit passande for dei etterkvart.

Så var det dette gullet. I si tid hadde dei sin egen konge på Halsnøy. Kong Randulf. Det er berre så vidt eg trur det. Men han drog på vikingferd til Skottland og røva med seg ein mengde gull heim igjen. Det likte ikkje dei gjerrige skottane. Dei kom setjande etter han for å få tak i verdiane sine. For å berga gullet plasserte han det i eit skrin og grov det ned på det som seinare er blitt heitande Gullholmen.

Gulholmen sett frå Skartveit (Foto: Seilmagasinet)

Og så var det dette med månen og nøklahålet og så vidare.

Skottane kom til øyane slo Randulf i hel i Engjavigå på nordsida av Halsnøy, står det i boka. Men gullet fann dei ikkje.

Dei var någen sobeleistar desse småkongane frå Finnøy. Trur du ikkje dei var med på å ta livet av Heilag Olav på Stiklestad. Ein som dei kalla Aslak frå Finnøy var ein av leiarane. Ikkje rart dei er blitt så kristelege på Finnøy i nyare tider.

I denne kjølen får eg halda fram å lesa i øya-historia. Når det mildnar, skal eg studera almanakka og finna ut akkurat retta øyeblikket for å finna nøklahålet på Gullholmen.

PS. Ein kritisk merknad. Etter mi meining er det litt for mange korrektur-feil i den elles flotte boka. DS.

Anna Sandvik tok Johan Veka-rollen

 

Anna Sandvik i Aftenbladet 31-10-1978.

- Johan Veka sit sikkert heime i Bråtveit og vrir seg over at et nytt byggjefelt på Sand skal kallast Sand Terasse, sa Anna Sandvik i Suldal kommunestyre den 30. oktober i 1978.

Ho sa dette då kommunestyret drøfta reguleringsplanen for dette området som skulle bli bustadsområde. Dette var etter hennar meining ikkje eit navn som passa på landsbygda og oppfordra utbyggjaren, Melings høvleri, om å finna eit betre navn.

Anna Sandvik, var lærar frå Erfjord og representerte Kristeleg folkeparti.

Levaråsen blei navnet og Johan Veka var fornøgd. Fystesida i Aftenbladet 22-11-1978.

Det blei ikkje debatt om navnet, men eg som ganske fersk journalist i Aftenbladet hadde lært at "navn var godt stoff". Difor hekla eg saman ein kort epistel om navnet og sende inn til Aftenbladet etter møtet om kvelden. Dette var ei av fleire saker som eg sende inn frå dette møtet slik det var venta på den tida.

Navnesaka kom på trykk og sjefane i redaksjonen hadde sett på eit bilde av Anna Sandvik. Dermed viste dette "åndsverket" godt igjen.

Sjefredaktør Jon Arnøy.

Eg hadde knapt fått avisa der eg sat på Ryfylkekontoret i Sauda, då det kom telefon frå sjølvaste sjefen, redaktør Jon Arnøy.

- Me må laga ein navnekonkurranse, sa Arnøy.

Dermed blei Aftenblad-lesarane inviterte til konkurranse for å finna eit betre navn. Medlemmer i navnekomiteen blei Johan Veka, ordførar Odd Bråtveit, ingeniør Odd Harry Nygård frå Melings høvleri og meg frå Aftenbladet. Anna Sandvik var det visst ingen som tenkte på.

- Eg er iallfall glad for at dei ikkje ville kalla feltet Uranienborg, sa Johan Veka då eg ringde og spurte om han ville vera med på å velja ut det rette navnet.

Saka blei også omtalt i Suldalsposten.

Det kom inn 160 forslag til navn på byggjefeltet. Levaråsen blei vinnaren. Dermed blei feltet oppkalla etter gamle Levar Sand som hadde vore eigar av denne eigedommen nesten 100 år tidlegare. Vinnarane blei Olga Sand og barnebarna Oddbjørg og Ragna Sand. Dei hadde sendt inn same forslaget. Alfhild Bårdsen blei også premiert for navnet Brakaåsen.

Austmannaåsen, Thomasåsen, Austvik, Brattås, Sandsåsen og Sandsåsfeltet var andre forslag som kom inn.

Avisomtalen hadde ført til at utbyggjaren, Melings Høvleri hadde fått ein god del pågang frå interesserte huskjøparar. Feltet ville få om lag 50 hus etter planane.

PS. Anna Sandvik er forresten mor til Hilde Sandvik som er kjend som programleiar for radioprogrammet "Norsken, svensken og dansken" i NRK. DS.

Då Olav Lien kom heim til Sauda frå krigen med «Bergen»

 

Olav Lien blei kjørt i åpen bil frå kaien i Sauda. Fotograf ukjent.

Heile bygda var på kaien då Olav Lien kom heim til Sauda med rutebåten «Bergen» etter over to år i konsentrasjonsleir i Tyskland, laurdag 14. juli 1945. Musikk-korps og Røde Kors var på plass med ein mengde blomster, og det blei sendt opp rakettar.

Heile bygda var på kaien då Olav Lien kom heim.

Bilda frå denne storhendinga fekk eg tilsendt for nokre dagar sidan. Deretter leita eg i avisene frå den tida for å finna ut kva som sto der om gjensynsfesten. Det var ikkje all verda.

Eg fann ei melding i «Stavangeren» det var det einaste:

Stavangeren mandag 16. juli 1945.

Men det som var artig var at Olav Lien sjølv rykka inn takke-annonse i fleire aviser, mellom anna denne i Aftenbladet:

Gjekk verkeleg rutebåten «Bergen» ekstratur til Sauda med Olav Lien? Då var jo dette ei skikkeleg storhending. «Bergen» gjekk for det meste i nattruta mellom Stavanger og Bergen.

Men eg fann ut at i juli 1945 gjekk denne rutebåten i Sauda-ruta. Så Olav Lien kom heim på ein laurdagskveld i juli. Ikkje rart at det var så mykje glade folk på kaien som tok mot motstandshelten. Eg har ikkje navn på fotografen som tok bilda frå folkefesten. Kan nokon hjelpa med navnet?

«Bergen» blei bygd som nattruteskip og sjøsett frå Stavanger Støberi og Dok i januar 1909. Men dette skipet kom tidleg i skuggen av den nye og legedariske «Stavanger 1» som gjekk i nattruta frå 1914 til 1950. Mange av oss gamlingar hugsar dette skipet som «Kong Sverre». «Bergen» blei reserveskip både i nattruta og i kystruta Bergen – Oslo. Den blei opphogd i 1954.

Då politikarane i Suldal sov i timen

 

Else Ingebrigtsen og Torger Hauge sov i formannskapet. Foto: Roy Høibo.

Dei himla med auene i Suldal kommunestyre då to av representantane opplyste på møtet tysdag 27 februar 1979 at dei hadde sove under eit formannskapsmøtet eit par veker tidlegare. Ikkje rart at det blei fyrstesidestoff i Aftenbla.

Eg sat på tilhøyrarbenken med notatblokk og nyspissa kulepenn og skulle referera frå møtet til Aftenbladet neste dag. Dette var ganske spesielt: Else Ingebrigtsen (a) var den fyrste som kom med sitt skriftemål. Formannskapet hadde drøfta drift og utbygging av barnehagar i kommunen. Der hadde ho sove og røysta feil. Heilt i strid med det som var hennar eige parti og SV sin politikk.

Litt seinare då kommunestyret drøfta eit byggefelt på Suldalsosen, kom den neste synda for dagen. Torger Hauge (sp) hadde også sove i formannskapet og røysta mot si eiga overtyding.

Fyrstesida på Aftenbladet 28. februar 1979.

Desse to representantane, Else Ingebrigtsen og Torger Hauge virka aldri som dei var spesielt begeistra for kvarandre. Viss dei var i debatt i kommestyret pleide ertekroken Torger Hauge å omtala Else Ingebrigtsen som sin "ærede motpart". Dette gjorde ikkje tonen betre.

Som Aftenbladet sin mann i Ryfylke var det venta at eg skulle senda inn diverse saker frå slike møte  til avisa neste dag. Det var ikkje alltid at sensasjonane sto i kø. Difor heiv eg meg på "soveskandalen".

Skreiv referat, ringde til redaksjonen i Aftenbladet tidleg neste morgon og dikterte inn denne og andre saker til ei av dei kvikke skrivedamene i Aftenbladet. Telefaks og e-mail var ukjente fenomen i dei dagar.

Sovinga i Suldal var fyrsteside-stoff i avisa neste dag. Det var litt i meste laget etter min smak. Men ligavel. Mange tykte nok det var litt løye. Eg fekk aldri kjeft av dei to som var omtala heller.

Som det framgår av bildet, var det travelt å vera Aftenblad-
journalist i Ryfylke. Foto: Sigvart Løland.

Litt utpå våren hadde NRK Rogaland ein patrulje i Suldal og dei laga stoff om likt og ulikt. Då intervjua dei Else Ingebrigtsen om sovinga.

- Det var nok ganske kjedelig for journalistane på vanlege kommunestyremøte. Då greip dei nok fatt i det som det kunne bli litt lått og løye av, sa ho.

Ho hadde sjølvsagt rett.

An bestefar hata julanissar

 

Johannes Laugaland (1874 - 1962) var bestefaren min.

Sjøl om an bestefar var 75 år eldre enn meg, var me gode kameratar. Me delte på ansvaret for sauene hans og hadde mange gilde stunder i sauakjellaren. Det kom lam på våren. Lemminga skjedde ofte borti Bakkane der sauene hadde beitet sitt. Det var som oftast min jobb å henta sauene heim etter skuletid. Ein gong fann eg ein sau med nyfødde trillingar bak ein stor stein. Stor stas då eg hjelpte dei små heim saman med resten av saueflokken.

Om sommaren hjelpte eg an bestefar i slåtten. Hjelpte til med å hesja og bera inn turrhøyet. Innimellom snakka me om alle mulige ting. Han fortalde om sin barndom. Læraren hans blei kalla Skule-Knut.

Laugaland i min barndom. Folgehuset i forgrunnen. I uthuset var det plass til sauer, høns og ein gris. Deretter kjem bussgarasjen og bussen an far kjørte. Vidare huset der me budde.
Garden og gardshusa nederst. An farbror Andres hadde garden.

Utpå hausten hadde me vêren inn til sauene. Den fekk bala på til sauene hadde fått inn det lammafrøet dei skulle ha i magen. Det kunne ta eit par gonger før alle sauene hadde fått sitt. Når jobben var gjort, fekk hann-sauen ferie til neste haust.

På den tida, i 1950-åra, var det ingen vaksne på Laugaland som forklarte ungane om blomster, bier, øksling og den slags. Så desse haustane med bestefar, meg og vêren var det næraste eg kom forplantningslære i min barndom.

Eg opplevde an bestefar som både godslig og snill. Men samstundes var han strengt religiøs. Kvar morgon høyrte han andakten i radioen. Når me ungane gjekk på skulen om morgonen, høyrte me andakten heilt ned på vegen. Han var tunghøyrt, må vita. Og veggene i folgehuset var ikkje så godt isolerte som veggene er i dag. Andakten og dagsnytt var dei faste postane han høyrte på. Kom det lettliva musikk ut av høgtalaren, var han rask med skrua av. Slikt var synd og ugudelighet.

I vekene før jul kom det rikeligt med julakort frå alle slags slekt og kjenningar. An bestefar fnyste når han fekk julakort med nissar på. - Hedenskap. Det har ingenting med jul å gjera!

I ettertid har eg tenkt at det var meste løye at den gamle, religiøse mannen ville ha julatre i hus. Trur ikkje det var så mange julatre i Betlehem då Jesus blei fødd. Nei. Likevel det var heilt i orden.

Men det var ei mara å vera med han å hogga desse trea. Eit tre til dei i folgehuset og eit til oss. Eg hugsa ein gong me var av garde. Det pøsregna. Me hadde ikkje gått lenge før eg oppdaga eit fint tre. - Dette var fint, bestefar, sa eg. - Det er for fint. Det kan bli eit fint fåretre, sa den gamle som hadde levd av skogen og garden i alle år. I min barndom hadde me ikkje gran til julatre. Fåra var gildast.

Dermed subba me rundt i skogen. Det blei vått og kaldt før me fann tre som var passeligt fine, men som ikkje blei altfor flotte, vaksne tre. 

Det blei fine julafter. Me feira mange juler saman med besteforeldrene på Laugaland. An bestefar les jula-evangeliet på stivt riksmål. Nynorsk var någe nymotens tull. Det var ingen som snakka nynorsk i Jødeland.

Etterpå var det litt gang rundt julatre og så omsider presangane.  Til slutt var det nøtter og appelsiner.

Veldigt kjekke minne.

Men nåde den som sa god jul. An bestefar ville ikkje høyra det før på juledag. Det var då Jesus blei fødd.

Etter jul kom snøen. Då laga an bestefar snøplogar til bror min og meg. Eg tenkjer med glede på han når jula står for døra. Han blei 87 år gammal.

Aidensfield – superkriminell landsby med tøffe politifolk og vakre kvinnelege legar

 

Tre gonger til dagen kan du sjå på livet i Aidensfield på NRK 2.

Nå er det gått for vidt. Dette hersens NRK har snart gjort det umuligt for meg å ringa til kompisane mine. Av ein eller annan grunn har eg fått så mange gubbar i 70-åra i bekjentskapskretsen. Og dei ser Aidensdfield på TV. Tidligt og seint.

Her ein føremiddag skulle eg ringja til ein av desse karane. Det er han eg pleier å ta kontakt med når eg lurer på eit eller anna om bil.

- Hallo, sa han då han endeleg tok telefonen. Eg høyrde støy i bakgrunnen. - E du oppteken, spurte eg. - Ja. Eg ser på Aidensfield, var svaret.

Det gjekk ikkje betre då eg ringde til ein av firmenningane mine inne i fjordane i åtte-tida her ein kveld. Han var djupt inne i ei kriminalgåte frå Yorkshire-bygdene i England. Nå???. NRK 2 hadde jammen Aidensfield på programmet klokka åtte om kvelden også.

Tre gonger i døgnet viser statskanalen bygda-krim frå England.

Eg skal innrømma at eg også får meg ein dose med Aidensfield i fem -tida rett som det er. Men nå begynnar det å bli nok.

Det må vera nesten 20 år sidan NRK begynte å visa serien "Hjartet på rette staden". Politistasjonen, småkjeltringar og puben i landsbyen Aidensfield i Yorkshire i England står sentralt i denne serien som skildrar livet her i 1950-åra. Som bil-interessert i yngre år blei eg sjarmert av å sjå på bilparken. Ein mengde ulike engelske bilar kjørte rundt heile tida.

Men i dette som er ein serie frå det som eg trur er fredeleg engelsk landsbygd, utspelar det seg ei endelaus rekke av kriminalitet av meir eller mindre alvorleg karakter. Kvar veke er det ei ny gåte som blir presentert.

Dei fyrste åra viste dei ein ny episode kvar veke. Og eg såg at politisjefane og dei kvinnelege distriktslegane kom og gjekk.  Men ein del figurar  har halde koken.

Trufast sat eg og såg. Lenge.

Nå er eg metta. Eg har sett nok på dei unge, staute politimennene som kjører rundt på motorsykkel eller klemmer seg inn i ein trang Ford Anglia med blålys på taket! Koss sannsynleg er det at alle vakre lege-kvinner på død og liv vil ut på den engelske landsbygda? Og at puben er møteplassen kvar einaste kveld for legar, politi og røvarar?

Og desse episodane er ikkje ferskvare. Eg har sett dei før. Kaffor blir dei sende om og om igjen. Tre gonger om dagen. På denne måten heftar statskanalen vekk gamle gubbar som skulle vore i uthuset og kløyvd ved eller hjelpt kona med oppvasken.

Det hender rett som det er at eg blir sitjande å sjå på dette på ettermiddagen medan eg ventar på Dagsnytt 18. Men nå skal eg prøva å kutta det ut. Me får sjå.

For tida likar eg betre nye dyrlegar!