Døve onkel Trygve – Harry sin helt

Onkel Trygve blei Harry sin helt i barndommen. Her er han i full sving med 
jærstol-produksjon.

- Onkel Trygve var ein atlet. Sterk og sprek. Han drog meg med ut i skog og mark frå eg kom til Gåsdalen. Eg fekk eit spesielt nært forhold til han, fortel Harry Breiland.

Som fire-åring kom han til den avsidesliggjande garden i Gåsdalen i Hjelmeland og vaks opp der saman med besteforeldra og tantene Karen og Bertha og så onkel Trygve som var 35 år då Harry kom.

Til kvardags dreiv dei gard og eigen jærstol-fabrikk. Dei hadde sauer og mjølkekyr som krevde sitt. Når gardsarbeidet var gjort, produserte dei stolar. Bestefar og onkel Trygve sto med maskinane og fekk stolane ferdige. Bestemor og tantene fletta stolar. Harry fekk vera med på alle deler av jærstol-produksjonen etter kvart som han vaks til. Så i dag er han stadig kompetent både til å få skikk på rikkalause jærstolar og fletta nye sete i gamle stolar.

Onkel Trygve med Forden frå 1933. Han kjøpte bilen i 1957. Ser du steinen under
bakhjulet?

Men når det blei helg, stakk Trygve ut i skog og mark, ofte med Harry på slep.

- I sin ungdom dreiv han som sportsmann i døvemiljøet og tok mange premiar. Han var ein hardhaus. Eg kan ikkje hugsa at han var sjuk nokon gong, seier Harry.

Trygve sette ut snarer etter hare og orrfugl i skogs- og heietraktene rundt Gåsdalen. Revesaks hadde han også. I den tida var det høg skotpremie på reven.

- Eg var med ein gong han fekk ein rev i saksa. Ein annan gong var han meir uheldig. Rev, ropte han ut då me nærma oss saksa. Men det var ikkje rev. Ein spraglete katt hadde gått i saksa, seier Harry.

Dei to Gåsdal-kameratane tok ut på lengre fjellturar utpå somrane. Sterke Trygve pakka ein svintung sekk med proviant, telt og fiskeutstyr og så gjekk dei til Myklagardsvatnet ved Skorva i Hjelmeland. Dette vatnet var kjent i det vida og breia i den tida for flott, blank fjellaure.

Harry var ikkje store karen på dei fyrste turane. Då hende det at han måtte leggja seg åleine i teltet medan Trygve tok seg ein ekstra sving på kvelden for å prøva fiskelukka i andre vatn i nærleiken.

Neste morgon og bar dei seg nesten skakke på flott fisk heim til Gåsdalen.

Trygve var døv og høyrte lite og ingenting. Det var lite anna han ikkje meistra. Han var sjåføren i familien. Gåsdalen ligg ein halv mils veg frå Hjelmeland. Når ein dreiv både med gard og jærstol-produksjon var det mange slags transport-behov.

I 1957 kjøpte Trygve ein 24 år gammal Ford lastebil. Det einaste som då mangla var førarkortet.

Han reiste til Stavanger for å ta den teoretiske delen. Dette foregjekk på Døves hus på Storhaug. Så kom bilsakkyndig Jakobsen til Hjelmelandsvågen for å ta seg av den praktiske delen. Der fekk Trygve kjøra opp.

- Eg var mykje med onkel Trygve med lastebilen. Me kjørte jærstolar til kaien på Hjelmeland, henta betongblokker til nytt fjøs på Kleivaland og jærstol-material på sagbruka på Laugaland, seier Harry som legg til at dei henta støypesand til det nye fjøset nede i Hjelmelandsbygda og kjørte dette lasset opp den stupbratte, smale Fossane-brekka med den nesten 30 år gamle lastebilen.

Gåsdalen var ein skikkeleg gard. Klart dei hadde hest. Her er Trygve klar for tromling. 

Hest hadde dei også i Gåsdalen. Harry gjekk berre annankvar dag på skulen slik alle gjorde på landsbygda på den tida. På fridagane var han med Trygve på å kjøra fram tømmer med hesten i skogen på Breiland. Der hadde ein av dei andre onklane, Karl Teodor, gard med tilhøyrande skog. I kveldinga fekk Harry beskjed om å setja seg i hestekjerra og kjøra heim til Gåsdalen.

- Eg var vel litt trøtt etter dagens dont. Det gjekk ikkje betre enn at eg sovna på vegen. Men hesten var godt tilvand og visste vegen. Då bussen til Laugaland kom mot oss, svinga hesten tid sides og venta til bussen hadde passert. Sjåføren såg at eg sov i kjerra. Heldigvis vakna eg på veg ned Gåsakleiva og var lys vaken då eg var heime. Ingen av dei vaksne visste at eg hadde sove. Det var det berre sjåføren på bussen som såg, seier Harry og ler.

Dette var andre bloggen om Harry Breiland sin oppvekst i Gåsdalen i Hjelmeland saman med besteforeldra, to døve tanter, Bertha og Karen pluss tøffe Trygve. Det kjem snart fleire Harry-bloggar. 

Endre Kvæstad frå Suldal skreiv denne kommentaren på Facebook etter å ha lese bloggen:

Kjekt å lesa om Trygve - dét fekk minna frå ein vinterdag i 1985 fram. Eg hadde vore til Bryne og kjøpt meg ny bil, ein Audi 80, 1981-modell. På veg heim fann eg fort ut at vinterhjula var ikkje av beste sort, an tedde seg meir som ein «dragslede» viste det seg…

 Så, i Gåsakleivo (meiner det var namnet på svingane ved Gåsvatnet?), då var det stopp. Ikkje tale om å komma seg opp. Vel, eg svinga av mot Gåsdalen i vón om å få tak i whitesprit for å vaska dekka. Banka på døra og ut kom ei dame som formidla at ho ikkje kunne høyre. «Korleis skal eg nå få fram ærendet mitt?» tenkte eg, men såg straks at det kom ein person til ut i døra og tenkte at nå løyser det seg.

 Men nei, det var nett likt stelt med høyrsla på den karen, «Å jøye meg!» tenkte eg. Men det enda med papir og blyant saman med gestikulering og peiking på så mang slags vis og utfordringa mi var formidla. Og whitesprit fekk eg, dekka fekk seg ein skikkeleg omgang. I tillegg baud Trygve seg å vera med for å hjelpa meg opp og eg takka sjølvsagt ja. På veg mot kleivo begynte han å peika framover og bakover i bilen, samstundes som han svinga eine armen i sirkel om sin eigen akse.

 Sjølvsagt var spørsmålet om bilen var bakhjuls- eller framhjulstrekt. Eg peika fram, og Trygve la seg så langt fram på dashbordet, inn under frontruta det gjekk an å koma, eg gav passeleg gass og forsynemeg kom me opp av Gåsakleivo. Eg var så nøgd at eg, utan å tenkja særleg, baud Trygve å køyra han attende til garden… då såg han på meg med eit granskande blikk, smilte lunt og fekk fram at då ville eg vera like langt… 

Han steig or bilen, gjekk heimover i snøen medan eg sette kursen mot Tytlandsvik lasta med ei interessant oppleving, letta og glad for god hjelp… Ja, den kvelden vart Trygve ein av mine heltar og!

Bestemor la ned veto: Harry skulle ikkje bu på Waisenhuset!

 

Til Gåsdalen kom Harry Breiland som fire-åring i 1953. Her voks han opp hjå besteforeldra saman
ein onkel og to tanter.

- Harry skal ikkje tilbake til Waisenhuset! Han skal bu her. I Gåsdalen!

Det fire år gamle barnebarnet sette følelsane i sving hjå den elles fredelege Kjersti Breiland. Harry hadde vore på sommarferie hjå besteforeldra og bestemora i Hjelmeland. Kjersti orka ikkje tanken på at barnebarnet skulle veksa opp på barneheim i Stavanger. Og slik blei det.

17. juli 1949 blei 26-årige Jenny Breiland mor til ein velskapt gutt. Det sto ingen stolt far klar til å ta seg av mor og barn. Jenny som var døv og arbeidde som syerske på Consul konfeksjonsfabrikk, blei nå einsleg mor.

Det blei ei vanskeleg tid. Ingen ville ta på seg farskapet. Etter ei bitter rettssak blei ein mann dømt til å betala bidrag for gutten og dermed var han ute av soga.

Ein blid Harry hjå fotografen.

Kor skulle Jenny nå gjera av seg? Ho var frå Hjelmeland og nummer fire av sju sysken. Fem av syskena var døve. Det kan henda at Jenny ikkje følte at ho hadde fått god støtte frå familien i denne vanskelege situasjonen. Det er det ingen som veit sikkert i dag.

Ho reiste ikkje heim til foreldra i Hjelmeland.

Men ho hadde andre venner. For både Jenny og dei andre døve syskena hadde som sju-åringar blitt sende vekk på døveskule i Oslo i sju år. Dei var berre heime i Gåsdalen på jule- og sommarferie. I dette skulemiljøet fekk både Jenny og dei andre syskena venner for livet.

Jenny tok med seg vesle Harry og reiste til Oslo.

?Eg har aldri greidd å finna ut nokon ting om kor me budde i Oslo eller korleis mor greidde å skaffa pengar til å overleva her. Sjølv hugsar eg naturleg nok ingenting av opphaldet i hovudstaden.

Men Harry har dåpsattesten. Der står det at han blei døypt i Vestre Aker kirke i 1951.

Seinare samme året kom mor og barn tilbake til Stavanger. Jenny fekk jobb igjen på Consul konfeksjonsfabrikk.

Ein sein kveld i 1951 oppsøkte Jenny Breiland barneheimen Waisenhuset i Stavanger. Ho spurte om dei hadde plass til Harry. Der fekk to-åringen plass.

Sommaren 1953 kom Harry til Gåsdalen på sommarferie. Der blei han verande.

Besteforeldra til Harry, Kjersti og Tore Breiland, med sine sju barn. Framme frå
venstre: Karen, Kjersti, Bertha, Tore og Jenny. Bak frå venstre: Johan, Karl Teodor,
Trygve og Egil.

Fire-åringen fekk rikeleg med vaksne folk rundt seg. Bestemor Kjersti (1890), bestefar Tore 1892, tante Karen (1916), onkel Trygve (1918) og tante Bertha (1921). Onkel og tantene var døve.

- Eg hugsar ingenting frå Oslo-tida eller Waisenhuset. Mitt fyrste minne er at eg sat på hesteryggen då me kjørte inn høyet i Gåsdalen, fortel Harry.

Guttungen lærte ikkje berre å snakka. Teiknspråket blei også ein naturleg del av læringsprosessen. Det muntlege språket til dei døve var ikkje akkurat heilt korrekt hjelmelandsdialekt. Fyrsteklassingen måtte "rydda opp" i talespråket sitt. Harry sleit med norsken dei fyrste åra då på skulen.

Dette er fyrste avsnittet i historien om Harry og oppveksten hans. Eg bloggar vidare i dagane som kjem.

Tøffe cowboyar på ku-jakt i ville Vormedalen!

 

Cowboyar i ville Vormedalen i 1956. Frå venstre: Dag fem, Tore åtte,  Magne ni og meg sju.
Fotograf var Anna Johanna Laugaland, til dagleg kalla faste Tulla.

Kan du sjå det for deg? Ni år gamle Magne med cowboy-hatt til skrevs over hesteryggen med meg, berre sju år, bakpå. Eg må ha klamra meg fast til ryggen til søskenbarnet så godt eg kunne. Dette var ein spontan-utrykning etter at kyrne til Magne og dei, hadde trødd ned gjerdet og teke seg inn i kornåkeren til naboen.

Haustferie var eit relativt ukjent begrep på Laugaland på 1950-talet, men reinsdyrjakta var ein slags brukbar erstatning. Då dyrajakta starta slik passeleg utpå hausten, var plutseleg dei aller fleste mannfolk vekke ei vekes tid.

Kåner og ungar fekk eit pusterom. Ein spontan bytur kunne det bli for kvinnfolka og guttungane på gardane tok på seg rollen som gardsbestyrarar med varierande alvor.

Søskenbarn Magne var frå garden, men ikkje odelsgutt. Når faren og eldstebroren var hima, spelte han ein perifer rolle i "gårdsbestyrelsen". Nå tok han igjen med meg i ein bi-rolle.

Me var jo cowboyar, kan du skjøna der inne i ville Vormedalen. Kunnskapane om cowboy-livet blei henta frå den kulørte vekepressa. Teikneserie-blada "Texas" og "Vill Vest" inneheldt mykje verdifull informasjon. Spesielt for Magne som kunne lesa. Eg måtte på denne tida nøya meg med å studera teikningane.

Hesten på garden hadde det lite spektakulære navnet Gamlå i daglegtalen. Denne hesten hadde mange rolege dagar etter dei hadde fått traktor. Ikkje unaturleg at Magne og meg tok ansvaret for å mosjonera hesten og gi den eit nytt og meiningsfylt liv som cowboy-hest.

Det blei fleire treningsturar i desse haustdagane. Ingen vaksne mannfolk som kunne slå ned på guttungar som dreiv med tull og tøys.

Pluseleg gjekk alarmen. Kånå på nabogarden, Malfrid, hadde sett at kyrne til Magne og dei dreiv og meska seg i kornåkeren til naboen. Ho trong hjelp til å jaga kyrne og retta opp gjerdet.

Denne nabogrensa gjekk langt utpå prærien, på andre sida av elva. Her var det husdyra hadde sett sitt snitt til å krenka nabo-grenssa.

Magne tok ansvaret. Gamlå blei sala opp. Me tok plass på hesteryggen. Så reid ordensmakta ut på eventyr.

Malfrid gjorde store auer då ho såg grensepolitiane som skulle hjelpa henne med å driva dyra over nabo-grensa. At ho sette særleg pris på hjelpa, veit eg ikkje sikkert. Du ser det at hesten trakka jo ned ein heil del av kornavlinga under kujakta. Malfrid måtte vel ta seg av det meste av ku-jaginga aleina. Me hadde jo ein hest å styra.

Men alt gjekk godt. Kyrne blei jaga over grensa igjen. Og gjerdet retta opp. Cowboyane kom uskada frå dramaet. Alle fekk pusta ut. Då mannfolka endeleg kom heim frå dyrajakta, var dette i ferd med å bli eit muntert minne.

Du så kjekt det var før i tida. Og så mykje fint haustvêr!

Ane fekk si siste reis med «Hjelmelandsfjord»

 

"Hjelmelandsfjord" måtte avvika frå si vanlege ruta frå byen og gå innom Helgøy for 
å henta kista til Ane Laugaland.

Rutebåten «Hjelmelandsfjord» måtte avvika frå si vanlege rute då båra til Ane Laugaland skulle heim frå Helgøy i Årdalsfjorden til gravplassen i Vormedalen i februar 1955. Båten kom frå byen og gjorde ein sving innom til Helgøy-kaien etter å ha vore på Sørvåg på Fogn. 

- Heilt spesielt at «Hjelmelandsfjord» var innom på Helgøy. Kista til Ane var kjørt på kaien med hest og slede. Der blei den boren om bord. Då dette var gjort, senka styrmannen flagget på halv stang før båten gjekk vidare mot Fister, fortel Håkon Helgøy som var sju år då dette hende. Heile Helgøy, rett nok ikkje så veldig mange, var på kaien for å ta farvel med Ane og sjå «Hjelmelandsfjord».

Dødsannonsa i Aftenbladet.

Jula feira Ane saman med dei to døtrene sine, eine året på Ullestad i Årdal med Anna og familien, neste året hjå Inger og familien på Helgøy.

Julehelga i 1954 var ho hjå Inger på Helgøy. Der blei ho sjuk og sengeliggjande. Ane ville ikkje høyra snakk om sjukehus. Ho blei liggjande heime hjå dottera heilt til ho døde i slutten av februar.

Ane var syster til Serina, bestemor mi på Laugaland. Ei tid før Ane døde reiste heile familien vår til Helgøy for å ta avskil med moster Ane som alle i vår familie kalte henne. Det blei ei heil reis. Fyrst med rutebussen tidleg om morgonen frå Laugaland til Hjelmeland og så vidare til Fister.

Der sto Dagfinn Solberg og venta med bussunge (minibuss). Han kjørte oss til Grønvik. Derifrå var det i robåt over til Helgøy. Ane låg i senga, sjuk og svak, men ho ville sjå oss alle. Eg får stadig klump i halsen når eg tenkjer på at ho tok meg i handa, smilte til meg og sa eit par ord med svak stemme.

Fredag 4. mars kom kista til bedehuset der storparten av gravferdsgjestene venta. Det var ein kort seremoni. Så var det mat. Mange av gravferdsgjestene hadde reist langt. Til og med frå Oslo. Det eine måltidet avløyste det andre.

For meg som seks-åring var det kanskje ikkje sjølve høgtida eg hugsar best. Meir alt som skjedde rundt.

Ane, Serina og Johannes Laugaland på sine eldre dagar. Serina og Johannes var
besteforeldrene mine. Bildet tilhøyrer Nils Viga Hausken som er oldebarn av
Serina og Johannes. 

Paul Mæland sto med hest og slede og venta då sokneprest Langeland hadde gjort seg ferdig på bedehuset. Eit langt gravferdsfylgje gjekk etter kista på sleden over elva og opp til kyrkjegarden.

Gravferdshelga blei lang og minnerik. Folk møttest og mintest Ane. Men dei var opptekne av meir materielle ting også. Mange av dei mannlege gravferdsgjestene tok seg ein tur ned i redskapshuset til farbror Andres for å studera den flunkande nye traktoren, ein raud McCormick som var kommen til gards i god tid før vinna.

Etter det har moster Ane vore eit gildt minne. Ho var så lett på foten. Eg masa på ho og bestemor. Ville ha dei til å kappspringa. Sjølvsagt gjorde dei det. Ane sprang frå Serina kvar gong, sjølv om ho var tre år eldre.

Tenk i mårå er det 150 år sidan ho blei fødd.

Grava til Ane og Jone på kyrkjegarden i Vormedalen.

Ingeborg (7) måtte bu hjå bestemor for å begynna på skulen

 

Ingeborg Øvrehus fekk ein tøff start på skulegangen. Heile fyrste skuleåret
måtte ho bu hjå bestemora på Laugaland.

- Eg lengta meg nesten sjuke. Heile vinteren måtte eg bu hjå bestemor. I haustferien fekk eg grina meg til to-tre dagar heime på Helgøy. Deretter var eg berre heime jul og påske, fortel 85 år gamle Ingeborg Øvrehus frå Fister.

Ingeborg var sju år gammal og skulle begynna på folkeskulen hausten 1943, midt under krigen. Helgøy i Årdalsfjorden høyrte til Fisterneset skulekrins i dåverande Fister kommune.

I dette føreståande skuleåret blei det bestemt at det ikkje skulle vera skule her. Alternativet for fyrsteklassingen frå Helgøy var å gå på skule på Sør-Bokn, ei av Fisterøyane på andre sida av Fisterfjorden.

Fyrsteklassingen måtte bu på Sør-Bokn viss ho skulle gå på skulen der. Det var ikkje skuleskyss over fjorden. Foreldra, Inger og Jone Kleiveland, meinte dette var håplaust for yngstejenta.

Ane Laugaland med fosterdøtre og barnebarn. Inger og dottera Ingeborg til venstre. 
Jan Ullestad på fanget til Ane og Anna Ullestad til høgre. Jan er fødd i 1940. Bildet
er truleg tatt før Ingeborg begynte på skulen. Bildet tilhøyrer Nils Viga Hausken,

Dermed vende Inger seg til fostermor Ane på Laugaland. Kunne vesle-jenta bu hjå henne og gå på skule i Vormedalen? Bestemora var eit ja-menneske. Ho kunne sjølvsagt ta seg av Ingeborg. Ikkje noko problem for Ane som nå blei 72 år gammal, å få ein sju år gammal jentunge i huset.

På den tida var det ei dagsreis å komma seg frå Helgøy i Årdalsfjorden til Laugaland i Vormedalen. Dei måtte ro frå Helgøy til Fister. Ta rutebåten til Hjelmeland. Derifrå gjekk det buss til Vormedalen.

Ingeborg Øvrehus hugsar godt sitt fyrste skuleår.

- Småskulen i Vormedalen heldt til på bedehuset. Me hadde Magda Sæbø som lærar. Jorunn Laugaland, Sigfrid (Diddi) Hauge, Jørgen (Tremoen) Helgeland, Karen Moen og Anna Vikedal var også fyrsteklassingar pluss eit par-tre til som eg ikkje hugsar navna på i dag.

- Koss var det å bu hjå bestemor så lenge?

- Eg hadde ein voldsom respekt for henne. Ho følte eit voldsomt ansvar for meg. Det var viktig å komma seg tidleg heim og ikkje vasa seg vekk med dei andre ungane. Eg gav henne aldri ein klem. Syster hennar, Serina, derimot, klemte eg rett som det var, fortel Ingeborg.

Heldigvis blei det orden på skuledrifta på Fisterneset i åra etterpå, Dermed kunne Ingeborg bu heime på Helgøy i åra som kom.

- Minna frå denne vinteren førte til at eg ikkje likte bestemor så godt seinare. Men som vaksen har eg forstått meir. Ho som var eit gammalt menneske, tok det på største alvor å få ein sju år gammal jentunge i huset. Og det var tøffe tider med ein verdenskrig som herja, seier Ingeborg Øvrehus som i dag er den einaste som lever igjen av borna til Inger og Jone Kleiveland. 

PS. Inger (1895), Ane si fosterdotter, blei i 1919 gift med Jone Kleiveland, også han frå Vormedalen. Dei kjøpte gard på Helgøy og busette seg der. Dei fekk fem barn.

Anna (1907), den andre fosterdottera, blei gift med Ivar Ullestad frå Årdal og dei budde i Årdal.Dei fekk to barn. DS.

Dette var fjerde bloggen om Ane Laugaland. Planen min er å avslutta dette med ein oppsummerande femte blogg i morgon. - Viss eg lever og har helså, som moster Ane alltid sa. 

Ane blei fostermor til to gilde jenter, men mista mannen

 

Ane og Jone Laugaland med fosterdøtrene Inger og Anna (på fanget). Bildet tilhøyrer 
Jan Ullestad.

For den blide, livskraftige og rause Ane blei det ei sorg at ho og mannen, Jone, ikkje fekk barn. Då søstera Serina blei gift til nabogarden fem år seinare, gjekk det berre eit års tid før det fyrste barnet kom, Seinare kom ungane i tur og orden. Der blei det ni ungar som vaks opp.

Men den unge Ane sette seg ikkje ned og tykte synd på seg sjølv. Tvertimot. Ho blei omsorgsperson for heile Vormedalen. Var det nokon som trong hjelp, var Ane Laugaland på plass og passa på. Ho lika ikkje at folk leid.

I ei tid då avstandane var lange og helsevesenet på bygdene lite utbygd, blei det til at Ane blei ei hjelpejordmor for heile bygda. Med åra blei det ganske mange små vormedalsbuar som ho tok mot. Fødslar var tøffe tak på den tida og av og til gjekk det gale. Alle som har interessert seg for slektshistorie og lokalhistorie har høyrt om kvinner som blei alvorleg sjuke og døydde på barselseng, som det heiter.

Stova til Ane og Jone Laugaland. Legg merke til bilde av biskop Johan Lunde på veggen
ved stoveklokka. Foto: Digitalt museum. 

Slike kvardagstragediar skjedde her inne også. Dette var forklaringa på at det kom ungar i huset til Ane og Jone. I 1905 kom den ti år gamle Inger til Laugaland. Mor hennar var blitt sjuk og ikkje i stand til å ta ansvaret for ein stor barneflokk. To år seinare kom den nyfødde Anna. Mor hennar døydde under fødselen og faren såg seg ikkje i stand til å ta seg av den litle jenta.

Dei to jentene fekk ein god og trygg heim hjå Ane og Jone. Dei kalla Ane for mor resten av sine liv.

Ekteparet var gjestfrie og glad i folk. "Saman skipa dei då ein gild "Bethania-heim". Her kjende ein "så vel kor det anda av Guds fred", og kor kristenkjæleiken lyste varm mot ein frå dei båe. Derfor var det alltid ein festleg hugnad å vitja den stille og fredlyste heimen deira. Det var som å koma til ein oase for trøytte ferdamenn. Og mange vener fann vegen dit gjennom åra. Biskop Lunde t. d. kom dit år etter år i sommarferien sin", sto det mellom anna å lesa i 80 års-omtalen i Aftenbladet i 1951.

Nekrologen i Aftenbladet i oktober 1916.

At sjølvaste barnebispen, Johan Lunde, var ein hyppig og kjær gjest på Laugaland, fekk til og med eg med meg i 1950-åra. Dei gamle snakka ofte om då biskopen deltok i leik og moro med dei unge og han var visst litt med i arbeidet på garden også. Trur kanskje det var ei fiskehistorie eller to. Fekk biskop Lunde ein laks, kan henda?

Biskop Lunde var opprinneleg frå Lillehammer. Men i sine unge presteår var han ei tid i Stavanger. Det må ha vore i den tida han fekk kontakt med dei fromme på Laugaland.

11. mars 1911 melder Aftenbladet at det er danna sanitetsforening (helselag) i Hjelmeland. Mellom stiftarane er Ane Laugaland. Saman med fru sokneprest Aafos, fargar Ole Larsen, dr. Jens Holst og lærar Joh. Hovda var ho med i det fyrste styret. Hjelmeland sykepleie og tuberkoloseforening var det offiesielle navnet. - En sykepleier skal ansettes snarest mulig, skreiv Aftenbladet.

Heimen er både vond og god; det skifter med sut og gaman. Hæv er den som med same mod kan taka mot alt i saman, skriv Ivar Aasen.

Sorga melde seg i all si gru då ho mista sin kjære Jone i 1916.

Han var innlagt på sjukehus i Stavanger. Der døydde han av komplikasjonar etter ein operasjon. Jone blei 50 år gammal,

Dermed sat Ane som igjen som 45-årig enke med to fosterdøtre og ein stor gard. Det blei ei tøff tid.

Men ho gav ikkje opp. Garden leverte ho vidare til svogeren, Johannes L. Laugaland (bror til Jone) i 1925. Då hadde ho skild i frå eit jordstykke frå garden der ho fekk bygd huset som ho blei buande i resten av sitt liv.

Dette er den tredje bloggen eg har laga om Ane Laugaland. 25. september er det 150 år sidan ho blei fødd på Svadberg i Årdal.

Emissær-døtrene som fekk tak i kvar sin odelsgutt

 

Emissærdøtrene frå Årdal, Serina (til venstre) og Ane 
Svadberg. Dei blei gifte til kvar sin gard på Laugaland. 
Bildet tilhøyrer Nils Viga Hausken. 

Dei to emissær-døtrene frå Årdal sperra auene opp då dei oppdaga to lys levande, ledige odelsguttar frå Vormedalen. Ane var den eldste og ho var ledaren i jakta på naboguttane Jone og Johannes. Søstera Serina heldt seg litt positivt avventande i bakgrunnen. Det var ikkje tvil om kven som var sjefen.

Fristande å dikta om ein rørande kjærleikshistorie om dei unge som fann kvarande sjølv om avstandane var lange og bakkane bratte. Fantasi må til når ein ikkje har nok fakta å byggja på. Det kan lett bli litt romantikk av slikt.

Dei to karane frå Laugaland var nok passande parti for jentene frå Årdal. Far deira, Andres Svadberg, var ikkje berre predikant. Han var bonde også. På Svadberg, ein av dei større gardane i Årdal.

Men koss i all verda kunne det oppstå varme følelsar og kjærleik mellom jenter frå Årdal og mannfolk frå Vormedalen? På 1890-talet. Det fanst verken bilar eller veg mellom bygdene. Ikkje mobiltelefon ein gong.

Viss folk frå Vormedalen hadde ærend i Årdal, måtte dei gå over heia og komma ned den lange og seige Bønardalen til denne bygda med mange gjeve gardar og folk som rekna seg for å tilhøyra ein høgareståande rase enn simple vormedalsbuar.

Johannes J. Laugaland, bestefaren min, i sin ungdom. Bildet
tilhøyrer Nils Viga Hausken. 

Jone L. Laugaland (1866) og Johannes Laugaland (1874) traff ikkje Svadberg-systrene på bygdadans i Årdal. Dei var altfor fromme til det. Dette var folk som var prega av dei sterke kristelege straumdraga i Ryfylkebygdene i desse åra, og dei to systrene var så grundig omvende til kristenlivet at dei er omtala i bygdeboka for Årdal som kom ut i 1969 med Sigurd Eikeland som forfattar.

Den landskjende predikanten Ludvig Hope kom til Årdal i 1883. Ungdommen i bygda strøymde til møta. Søstrene Anna (Ane) og Serina blei omvende, og då dei seinare blei gifte til Vormedalen, gjekk dei i gong med eit jentelag, står det å lesa på side 246 i denne boka. Ludvig Hope var ein av grunnleggjarane av Kinamisjonen (Misjonssambandet).

Det som er litt rart, er at Ane også er omtala i bygdeboka som eit sentralt medlem i det frilynde ungdomslaget i Årdal. Her var ho med i styret i 1892 saman med K. S. Schmidt og Åsmund Mæle. Anten har Ane då vakla litt i trua i desse åra eller så var det slik at ungdommane som rekna seg som omvende også kunne vera med i ungdomslaget der dei dreiv med ordskifte, foredrag, song og kaffikveldar med småmoro, ifølge bygdeboka.

Serina blei gift til garden til venstre med raud løe. Ane gifta seg til nabogarden med grøn løe
til høgre. 

Men friarane frå Laugaland hadde eit pund i Årdal å slå i bordet med. For gamle Lars Laugaland, far til Jone, var ikkje berre bonde i Vormedalen. Han hadde ein gard på Egeland i Årdal også. Han sto heilt sikkert på god fot med faren til dei Svadberg-jentene.

Lars Laugaland (1831) budde ein del år på Egeland i Årdal. Han var med i heradstyret både i Årdal og seinare i Hjelmeland . Han var også presten sin medhjelpar i mangfoldige år. I tillegg var han akta leiar i det kristelege miljøet i heimbygda, skreiv Aftenbladet 16. januar 1922 då gamle Lars var død, 91 år gammal. 

Ane Svadberg og Jone Laugaland gifta seg i 1893. Eg har ikkje noko slags grunnlag for å skildra kva som skjedde i den gamle raudmalte kyrkja i Årdal denne dagen. Heller ikkje har eg kunnskap om eit eventuelt gjestebod på Svadberg. Men dei busette seg på Laugaland. 

Det er jo slett ikkje sikkert at nabogutten Johannes hadde vore på friarferd til Årdal saman med den åtte år eldre Jone. Kan henda var det Ane som oppdaga at det var ein ledig odelsgutt på Laugaland då ho blei busett der inne. Så ho ba systera Serina om å komma på besøk. Dermed kunne Ane kopla Serina og Johannes. Ho var truande til det. Ho var ikkje berre snill. Bestemt var ho også. 

Eg skriv om Ane Laugaland i desse bloggane for å minnast denne spesielle kvinna. 25. september er det 150 år sidan ho blei fødd.